NGỰA TRONG TÂM THỨC NGƯỜI Á ĐÔNG

Đức tính của ngựa - biểu tượng của trung nghĩa và bền bỉ

Trong quan niệm Á Đông, ngựa là con vật mang nhiều đức tính được con người ngưỡng mộ: trung thành, nhẫn nại, cần mẫn, dũng mãnh và biết hy sinh. Khác với những loài vật chỉ gắn với một phẩm chất đơn nhất, ngựa hội tụ cả sức mạnh thể chất lẫn chiều sâu tinh thần.

Ngựa trung thành với chủ; một khi đã nhận người cầm cương thì sẵn sàng xông pha trận mạc, vượt núi băng sông, không quản hiểm nguy. Ngựa nhẫn nại trong lao động, kéo xe, chở hàng, cày ruộng ở những vùng trung du, cao nguyên – nơi sức người khó lòng kham nổi. Ngựa cũng là biểu tượng của sự bền bỉ đường dài: “ngựa hay đường dài mới biết” – câu tục ngữ tưởng chừng giản dị nhưng hàm chứa triết lý nhân sinh sâu sắc, rằng phẩm chất con người chỉ có thể được kiểm chứng qua thử thách lâu dài.

Trong Nho giáo, ngựa thường gắn với hình ảnh kẻ sĩ ra giúp đời; trong Đạo giáo, ngựa mang dáng dấp của sự tự do, phiêu du; còn trong Phật giáo, ngựa là phương tiện đưa con người vượt qua vô minh, như hình ảnh bạch mã thỉnh kinh trong Tây du ký.

Ngựa trong tích Long Mã – biểu tượng của thiên mệnh và minh triết

Một trong những hình tượng ngựa mang tính nền tảng trong văn hóa phương Đông là Long Mã. Theo truyền thuyết, Long Mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà, lưng mang Hà Đồ – đồ hình khai mở tư duy vũ trụ luận của người Á Đông về âm dương, ngũ hành và trật tự vạn vật.

Long Mã là sự kết hợp giữa rồng – biểu tượng của trời, của linh thiêng – và ngựa – biểu tượng của đất, của vận động. Sự kết hợp ấy hàm ý mối giao hòa giữa thiên đạo và nhân đạo. Người xưa tin rằng khi đạo lý được tôn trọng, xã hội hài hòa, Long Mã mới xuất hiện; khi đạo suy, Long Mã ẩn mình. Vì vậy, hình tượng Long Mã thường được chạm khắc trên đình, đền, đồ thờ, đồ cổ như một lời nhắc nhở về đạo trị nước và đạo làm người.

Ngựa trong tích Mã Liễu - cân bằng giữa cương và nhu

Bên cạnh Long Mã mang màu sắc vũ trụ luận, hình tượng Mã Liễu lại nghiêng về phương diện sinh tồn và triết lý sống. Trong mỹ thuật dân gian, hình ảnh ngựa bên cây liễu là một ẩn dụ sâu sắc về quan niệm cân bằng của người Á Đông.

Ngựa tượng trưng cho động, cho sức mạnh và tiến lên; liễu tượng trưng cho tĩnh, cho sự uyển chuyển và chịu đựng. Mã Liễu vì thế là biểu trưng của đạo trung dung: mạnh mà không thô, mềm mà không yếu; tiến mà biết dừng.

Ngựa trong tâm thức và đời sống sản xuất

Trước thời kỳ cơ giới hóa, ngựa giữ vai trò thiết yếu trong sản xuất, giao thương và quân sự. Ở miền núi và trung du, ngựa là phương tiện vận chuyển khó có thể thay thế; trong chiến tranh cổ đại, tốc độ và sức bền của ngựa nhiều khi quyết định cục diện trận đánh.

Nhưng vượt lên trên giá trị sử dụng, ngựa đi vào đời sống tinh thần như một “bạn đồng hành”. Con người đặt tên cho ngựa, chăm sóc, thậm chí thờ phụng. Trong nhiều lễ hội dân gian, hình ảnh ngựa gỗ, ngựa giấy xuất hiện như linh vật trung gian giữa con người và thế giới thiêng.

Long Mã nhả kinh thư, do nghệ nhân người Hoa họa trên chóe sứ đời Trung Thanh, thuộc dòng gốm Vạn Ninh, hiện nằm trong bộ sưu tập đồ cổ của tác giả.

Xích Thố – chiến mã gắn với Quan Vũ trong Tam quốc diễn nghĩa – biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần trung nghĩa và khí phách anh hùng trong văn hóa phương Đông.

Long Mã do nghệ nhân xưa đục chạm trên gỗ cổ, chất liệu gỗ có niên đại trên một trăm năm, hiện thuộc bộ sưu tập của tác giả.

Những chiến mã nổi tiếng trong Tam quốc diễn nghĩa

Trong Tam quốc diễn nghĩa, ngựa không chỉ là phương tiện mà còn là phần kéo dài của nhân cách anh hùng.

Xích Thố – chiến mã của Quan Vũ – đỏ như lửa, chạy nghìn dặm trong ngày, trở thành biểu tượng của trung nghĩa và khí phách. Chi tiết Xích Thố bỏ ăn mà chết sau khi Quan Vũ tuẫn nạn là một trong những đoạn giàu tính biểu tượng nhất của tác phẩm.

Đích Lư – ngựa của Lưu Bị – nhiều lần cứu chủ thoát hiểm, gắn với thiên mệnh và chính thống. Những chiến mã của Tào Tháo, Triệu Vân, Mã Siêu… đều cho thấy trong tư duy Á Đông, ngựa là “tri kỷ” của bậc anh hùng.

Chữ “Bính” trong Bính Ngọ 2026 – ánh lửa của hành động

Năm 2026 là năm Bính Ngọ. Chữ Bính thuộc dương Hỏa, tượng trưng cho ánh lửa lớn, cho sự khai mở và hành động. Ngọ cũng thuộc Hỏa. Vì thế, Bính Ngọ là năm Hỏa vượng – năm của chuyển động mạnh mẽ và thử thách bản lĩnh. Ngựa trong năm Bính Ngọ càng trở thành biểu tượng của hành động có ý thức. Hỏa nếu không điều hòa sẽ thành nóng vội; ngựa nếu không cầm cương sẽ lạc đường.

Từ Long Mã linh thiêng đến Xích Thố anh hùng, từ con ngựa nơi đồng áng đến chiến mã sa trường, hình tượng ngựa trong tâm thức người Á Đông là một dòng chảy liên tục của văn hóa, lịch sử và đạo học. Năm Bính Ngọ 2026 đến như một lời nhắc: hãy biết điều khiển “con ngựa” trong mỗi con người – để đi xa, đi bền và đi đúng hướng. 

Thành Nam - Chí Trung