Thực trạng tự chăm sóc của người bệnh đái tháo đường Típ 2 điều trị ngoại trú tại bệnh viện đa khoa Thiệu Hoá tỉnh Thanh Hoá năm 2026

Mô tả thực trạng tự chăm sóc và phân tích một số yếu tố liên quan ở người bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa năm 2026.

Nhóm tác giả: 

Ngô Thị Kim Phượng1, TS. Hoàng Lan Vân2*, PGS. TS. Nguyễn Mai Hồng3 và Mai Như Nguyệt2

1 Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa

2 Khoa Điều dưỡng – Hộ sinh, Trường Y – Dược Phenikaa, Đại học Phenikaa

3 Trường Đại học Thăng Long

TÓM TẮT

Mục tiêu: Mô tả thực trạng tự chăm sóc và phân tích một số yếu tố liên quan ở người bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa năm 2026.

Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 362 người bệnh ĐTĐ típ 2 điều trị ngoại trú tại khoa Khám bệnh từ tháng 01 đến tháng 6 năm 2026, sử dụng bộ công cụ Tóm tắt các hoạt động tự chăm sóc ĐTĐ (SDSCA). Số liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 27.0, sử dụng kiểm định t-test độc lập, ANOVA một yếu tố và hồi quy tuyến tính đa biến, mức ý nghĩa thống kê p<0,05.

Kết quả: Tuổi trung bình của đối tượng nghiên cứu là 68,59 ± 10,01, nữ chiếm 56,9%. Điểm tự chăm sóc chung đạt 4,31 ± 0,82 điểm. Điểm chế độ ăn, tiết chế đạt điểm cao nhất (5,39 ± 0,62), tiếp theo là vận động thể lực (5,24 ± 1,76); chăm sóc bàn chân ở mức trung bình (4,28 ± 1,83); tự kiểm tra đường huyết (2,85 ± 2,32) và tự dùng thuốc (2,93 ± 1,24) đạt điểm thấp nhất. Hồi quy đa biến cho thấy nghề nghiệp, tình trạng kinh tế, tình trạng hôn nhân, thói quen ăn nhiều chất béo, hút thuốc lá và bệnh tim mạch mắc kèm là những yếu tố có liên quan độc lập với điểm tự chăm sóc chung (R² hiệu chỉnh = 0,210; p<0,05).

Kết luận: Tự chăm sóc của người bệnh ĐTĐ típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa không đồng đều, trong đó tự kiểm tra đường huyết và tự dùng thuốc là hai lĩnh vực cần được ưu tiên can thiệp. Cần xây dựng chương trình giáo dục sức khỏe cá thể hóa theo đặc điểm nghề nghiệp, kinh tế, hôn nhân và bệnh lý đi kèm của người bệnh.

Từ khóa: Tự chăm sóc, đái tháo đường típ 2, SDSCA, điều trị ngoại trú.

 

SELF-CARE PRACTICES AMONG OUTPATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES MELLITUS AT THIEU HOA GENERAL HOSPITAL, THANH HOA PROVINCE, IN 2026

Ngo Thi Kim Phuong1, Hoang Lan Van, PhD 2*, Nguyen Mai Hong, Assoc. Prof., PhD 3 và Mai Nhu Nguyet2

1Thieu Hoa General Hospital

2 Faculty of Nursing and Midwifery, Phenikaa School of Medicine and Pharmacy, Phenikaa University  

3Thang Long University

ABSTRACT

Objective: To describe self-care practices and analyze factors associated with self-care among outpatients with type 2 diabetes mellitus (T2DM) at Thieu Hoa General Hospital, Thanh Hoa Province, in 2026.

Methods: A cross-sectional descriptive study was conducted among 362 outpatients with T2DM at the Outpatient Department from January to June 2026. Data were collected using the Summary of Diabetes Self-Care Activities (SDSCA) measure and analyzed using SPSS version 27.0. Independent-samples t-tests, one-way analysis of variance (ANOVA), and multiple linear regression were performed, with statistical significance set at p<0.05.

Results: The mean age of participants was 68.59 ± 10.01 years, and 56.9% were female. The overall mean self-care score was 4.31 ± 0.82. Dietary self-care had the highest mean score (5.39 ± 0.62), followed by physical activity (5.24 ± 1.76). Foot care was at a moderate level (4.28 ± 1.83), while blood glucose monitoring (2.85 ± 2.32) and medication-taking behaviors (2.93 ± 1.24) had the lowest scores. Multiple linear regression showed that occupation, economic status, marital status, high-fat food consumption, smoking, and comorbid cardiovascular disease were independently associated with the overall self-care score (adjusted R² = 0.210; p<0.05).

Conclusion: Self-care practices among outpatients with T2DM at Thieu Hoa General Hospital varied across different domains. Blood glucose monitoring and medication-taking behaviors should be prioritized for intervention. Individualized health education programs should be developed based on patients' occupational, economic, marital, and clinical characteristics.

Keywords: Self-care; type 2 diabetes mellitus; SDSCA; outpatient care.                              

 

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Đái tháo đường (ĐTĐ) là rối loạn chuyển hoá của nhiều nguyên nhân, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết mạn tính phối hợp với rối loạn chuyển hoá carbonhydrat, lipid và protein do thiếu hụt của tình trạng tiết insulin, tác dụng của insulin hoặc cả hai [1]. Hiện nay, ĐTĐ được coi là vấn đề sức khỏe toàn cầu đáng chú ý, làm gia tăng tỷ lệ tử vong sớm và gánh nặng kinh tế do các biến chứng tim mạch, thận, mắt và thần kinh [13]. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc ĐTĐ đã tăng từ 2,7% năm 2002 lên khoảng 7,3% năm 2020 ở cả khu vực thành thị và nông thôn [9]. Theo Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF), hiện có hơn 463 triệu người trưởng thành (20–79 tuổi) mắc với đái tháo đường, dự kiến đạt 578 triệu vào năm 2030 và 700 triệu người vào năm 2045 [10].

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tự chăm sóc là khả năng của cá nhân, gia đình và cộng đồng trong việc thúc đẩy sức khỏe, phòng bệnh và ứng phó với bệnh tật, có thể thực hiện với hoặc không có sự hỗ trợ trực tiếp của nhân viên y tế [11]. Trong quản lý ĐTĐ típ 2, tự chăm sóc bao gồm tuân thủ dùng thuốc, quản lý dinh dưỡng, hoạt động thể lực, tự kiểm tra đường huyết, chăm sóc bàn chân và các hành vi phòng ngừa khác, đóng vai trò là nền tảng quyết định phần lớn hiệu quả kiểm soát đường huyết và giảm biến chứng.

Nhiều nghiên cứu trong nước gần đây cho thấy mức độ tự chăm sóc của người bệnh (NB) ĐTĐ típ 2 còn nhiều hạn chế. Cụ thể, nghiên cứu của Lê Việt Hạnh và Trần Thị Thanh Hương (2022) trên 300 NB tại Bệnh viện Xây Dựng ghi nhận chỉ 56,3% đạt mức thực hành tốt (điểm trung bình 14,28±2,71/21 điểm) [5]. Tương tự, nghiên cứu của Dương Mộng Liên (2022 – 2021) trên 415 NB tại Bệnh viện Quân Dân Y Sóc Trăng cho thấy tỷ lệ thực hành chưa tốt là 61,4% (3,9±0,7 điểm) [3]. Đa số các khảo sát đều chỉ ra điểm yếu là phần tự kiểm tra đường huyết và duy trì hoạt động thể lực [4,6]

Phần lớn các nghiên cứu tại Việt Nam được tiến hành tại các trung tâm nội tiết tuyến Trung ương hoặc các bệnh viện lớn ở đô thị. Các nghiên cứu về tự chăm sóc ở tuyến y tế cơ sở, đặc biệt là khu vực nông thôn như Thiệu Hóa, còn rất hạn chế. Thêm vào đó, rất hiếm nghiên cứu tại Việt Nam đưa các yếu tố mang tính chất đời sống (như chất lượng giấc ngủ, trạng thái tâm lý lo âu, thói quen ăn đồ mỡ/ngọt) vào mô hình đánh giá mối liên quan với tự chăm sóc. Vì vậy, việc thực hiện nghiên cứu “Thực trạng tự chăm sóc của người bệnh Đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa năm 2026” là cần thiết để mô tả hoạt động tự chăm sóc và phân tích một số yếu tố liên quan đến hoạt động tự chăm sóc của của người bệnh đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại bệnh viện đa khoa Thiệu Hóa.

II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu: NB ĐTĐ típ 2 được điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa

Tiêu chuẩn lựa chọn

- NB được bác sĩ chẩn đoán xác định là ĐTĐ típ 2 ≥ 3 tháng.

- NB từ 18 tuổi trở lên.

- NB đang điều trị ngoại trú.

- NB đồng ý tham gia nghiên cứu.

Tiêu chuẩn loại trừ

- NB mắc ĐTĐ típ 2 đang mang thai.

- NB suy giảm nhận thức hoặc mắc các rối loạn tâm thần.

- NB đang trong tình trạng cấp cứu hoặc bệnh nặng, không đủ điều kiện tham gia nghiên cứu.

- NB không có khả năng tự thực hiện chăm sóc bản thân hoặc không có khả năng tự trả lời phỏng vấn.

2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu: Tiến hành từ tháng 09/2025 đến tháng 07/2026 tại khoa Khám bệnh – Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa.

2.3. Phương pháp nghiên cứu

2.3.1. Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang

2.3.2. Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu có chủ đích, tiến hành liên tục từ tháng 01/2026 đến tháng 5/2026 cho đến khi đủ cỡ mẫu.  

2.3.3. Cỡ mẫu

Cỡ mẫu được tính theo công thức ước lượng tỷ lệ cho một quần thể:

 

Trong đó:

n:  số NB ĐTĐ típ 2 được nghiên cứu.

α: 0,05 ứng với độ tin cậy 95%.

 = 1,96 tương ứng với a = 0,05.

p:  dựa trên tham khảo kết quả nghiên cứu của Dương Thị Mộng Liên tại Bệnh viện Quân dân y Sóc Trăng, có 38,6% NB có tự chăm sóc tốt [3]. Nghiên cứu lấy p = 0,38.

d: sai số chuẩn, chọn d = 0,05.

          Như vậy, tổng cỡ mẫu tối thiểu cần thiết là 362 NB.

          Cỡ mẫu thu thập thực tế: 362 NB

2.4. Công cụ thu thập số liệu

Bộ công cụ gồm 2 phần:

Phần 1: Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu (đặc điểm nhân khẩu học, hoàn cảnh sống, lối sống và đặc điểm lâm sàng)

Phần 2: Sử dụng thang đo SDSCA (The Summary of Diabetes Self-Care Activities Measure), là bộ công cụ đánh giá khả năng tự chăm sóc của NB trong 07 ngày gần nhất bao gồm 17 câu hỏi về tự chăm sóc thuộc 5 lĩnh vực: Chế độ ăn uống (5 câu), tự chăm sóc chế độ tập luyện (2 câu), tự chăm sóc về kiểm tra đường máu (2 câu), tự chăm sóc dùng thuốc (3 câu) và tự chăm sóc bàn chân (5 câu).

Bộ câu hỏi được chỉnh sửa và thử nghiệm trước bởi tác giả Đinh Thanh Hương với Cronbach’s alpha = 0,8 [2]. Trong nghiên cứu này chỉ số Cronbach’s alpha là 0,824. Mỗi câu được chấm từ 0 – 7 điểm (0 điểm: không thực hiện ngày nào; 7 điểm: thực hiện trong cả 7 ngày) tương ứng số ngày thực hiện hành vi trong 7 ngày gần nhất. Câu C4 và C13 được đảo chiều theo công thức 7 – điểm ban đầu. Mỗi lĩnh vực được tính bằng trung bình cộng các câu tương ứng; điểm tự chăm sóc chung là trung bình cộng của 5 lĩnh vực với trọng số bằng nhau, dao động từ 0 – 7 điểm. Điểm càng cao phản ánh hành vi tự chăm sóc càng tốt.  

2.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

Số liệu được làm sạch, mã hóa và phân tích bằng phần mềm SPSS 27.0. Thống kê mô tả được sử dụng để trình bày đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Các biến định lượng có phân phối chuẩn được biểu diễn bằng trung bình ± độ lệch chuẩn (TB±ĐLC), các biến có phân phối lệch được biểu diễn bằng trung vị và khoảng tứ phân vị (Trung vị, IQR). Kiểm định t-test độc lập và One-way ANOVA được sử dụng để so sánh điểm tự chăm sóc giữa các nhóm. Hồi quy tuyến tính đa biến (phương pháp Enter) được thực hiện để xác định các yếu tố liên quan độ lập với điểm tự chăm sóc; các biến có ý nghĩa thống kê ở mức p<0,2 trong phân tích đơn biến được đưa vào mô hình đa biến. Sự khác biệt được coi là có ý nghĩa thống kê khi p<0,05.

2.6. Đạo đức nghiên cứu

Nghiên cứu được thông qua Hội đồng Đạo đức trong Nghiên cứu Y sinh học (Số: 21/2025/HĐĐĐ) và nhận được sự chấp thuận từ Lãnh đạo Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa. Toàn bộ NB tham gia được giải thích rõ về mục đích và phương pháp nghiên cứu, tự nguyện ký biên bản đồng thuận tham gia, đồng thời được cam kết bảo mật tuyệt đối thông tin cá nhân trong suốt quá trình thực hiện.

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Bảng 1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu (N = 362)

Đặc điểm

Số lượng

(n)

Tỷ lệ

(%)

Tuổi*

68,59 ± 10,01 (30 – 97)

Giới tính

Nam

156

43,1

Nữ

206

56,9

Dân tộc

Kinh

361

99,7

Khác

1

0,3

Trình độ học vấn

≤ THPT

275

76

> THPT

87

24

Nghề nghiệp

CBCNV, CN

15

4,1

Hưu trí, nội trợ, nông dân, khác

347

95,9

Tình trạng kinh tế

Nghèo/cận nghèo

9

2,5

Trung bình trở lên

353

97,5

Tình trạng hôn nhân

Có vợ/chồng

307

84,8

Khác

55

15,2

Sống cùng

Một mình

16

4,4

Người thân

346

95,6

Thói quen**

Hút thuốc lá

55

15,2

Sử dụng rượu bia, chất kích thích

76

21

Ăn nhiều đồ ngọt

34

9,4

Ăn nhiều chất béo

29

8

*Trình bày theo TB ± ĐLC (GTNN – GTLN)

**Trình bày theo lựa chọn “Có”

Đối tượng nghiên cứu có độ tuổi trung bình 68,59 ± 10,01 tuổi, chủ yếu là nữ (56,9%) và dân tộc Kinh (99,7%). Phần lớn người bệnh có trình độ học vấn từ THPT trở xuống (76%), làm nghề hưu trí, nội trợ, nông dân hoặc nghề khác (95,9%), có tình trạng kinh tế từ trung bình trở lên (97,5%), sống cùng người thân (95,6%) và có vợ/chồng (84,8%). Về thói quen, 21,0% sử dụng rượu bia, chất kích thích; 15,2% hút thuốc lá, 9,4% ăn nhiều đồ ngọt và 8,0% ăn nhiều chất béo.

Bảng 2. Đặc điểm lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến sức khỏe của đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm

Số lượng

(n)

Tỷ lệ

(%)

BMI*

21,8 ± 2,39

Kết quả HbA1c khi đến khám tại Khoa KB**

7,1 (2,2)

KQ đường huyết lúc đói khi đến khám tại Khoa KB**

8,01 (3,99)

Thời gian mắc bệnh

5,48 ± 3,12

Liệu pháp điều trị

Thuốc viên tiểu đường

298

82,3

Tiêm insulin

57

15,7

Tiêm và uống

7

1,9

Tiền sử mắc ĐTĐ trong gia đình

Có

103

28,5

Không

259

71,5

Bệnh mắc kèm

Không

108

29,8

Có

254

100

   Tăng huyết áp

162

44,8

   Tim mạch

35

9,7

   Khác

57

15,7

Mắc biến chứng

Chưa mắc biến chứng

175

48,3

Không biết

8

2,2

Mắc biến chứng

179

49,4

Giấc ngủ

Thời gian ngủ ≤ 4h

166

45,9

Ngủ bình thường 6-8h

196

54,1

Tâm lý

Lo lắng ít

350

96,7

Lo lắng nhiều

12

3,3

*Trình bày theo TB ± ĐLC

**Trình bày theo Trung vị (IQR)

Đối tượng nghiên cứu có BMI trung bình 21,8 ± 2,39 kg/m² và thời gian mắc đái tháo đường trung bình 5,48 ± 3,12 năm. Phần lớn người bệnh sử dụng thuốc viên điều trị (82,3%); 28,5% có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường. Tăng huyết áp là bệnh mắc kèm phổ biến nhất (44,8%), tiếp đến là bệnh tim mạch (9,7%). Gần một nửa số người bệnh có biến chứng (49,4%). Về giấc ngủ, 45,9% ngủ không quá 4 giờ/ngày; 96,7% người bệnh thuộc nhóm ít lo lắng.

Bảng 3. Thực trạng thực hiện hành vi tự chăm sóc của đối tượng nghiên cứu

Lĩnh vực

(đơn vị: ngày/tuần)

TB ± ĐLC

GTNN – GTLN

Điểm tự thực hiện chế độ ăn, tiết chế

5,39 ± 0,62

3,00 – 7,00

   Thực hiện chế độ ăn lành mạnh

6,58 ± 0,87

2,00 – 7,00

   TB trong tháng qua ăn theo chế độ lành mạnh

6,50 ± 0,89

2,00 – 7,00

   Ăn rau quả, trái cây

6,54 ± 0,78

4,00 – 7,00

   Ăn thịt đỏ hoặc thức ăn có nhiều chất béo

2,46 ± 1,27

0,00 – 7,00

   Chia đều lượng đường trong ngày

4,91 ± 1,75

0,00 – 7,00

Điểm tự vận động thể lực

5,24 ± 1,76

0,00 – 7,00

   Vận động ít nhất 30 phút

6,17 ± 1,41

0,00 – 7,00

   Chơi thể thao

4,31 ± 2,67

0,00 – 7,00

Điểm tự kiểm tra đường huyết

2,85 ± 2,32

0,00 – 7,00

   Kiểm tra đường huyết

2,82 ± 2,36

0,00 – 7,00

   Kiểm tra đúng số lần theo chỉ định

2,88 ± 2,34

0,00 – 7,00

Điểm tự chăm sóc bàn chân

4,28 ± 1,83

0,00 – 7,00

   Kiểm tra bàn chân

4,87 ± 2,87

0,00 – 7,00

   Quan sát bên trong đôi giày

4,28 ± 3,09

0,00 – 7,00

   Rửa bàn chân

6,62 ± 1,21

0,00 – 7,00

   Ngâm bàn chân

2,12 ± 2,29

0,00 – 7,00

   Lau khô giữa các ngón chân sau khi rửa bàn chân

3,48 ± 2,70

0,00 – 7,00

Điểm tuân thủ tự dùng thuốc

2,93 ± 1,24

1,00 – 7,00

   Uống thuốc

1,40 ± 2,73

0,00 – 7,00

   Tiêm Insulin

1,39 ± 2,77

0,00 – 7,00

   Uống thuốc và tiêm insulin

6,01 ± 2,34

0,00 – 7,00

Điểm khả năng tự chăm sóc chung

4,31 ± 0,82

2,53 – 6,35

 Điểm tự chăm sóc chung đạt 4,31 ± 0,82 điểm. Trong 5 lĩnh vực, chế độ ăn, tiết chế có điểm trung bình cao nhất (5,39 ± 0,62 điểm), tiếp đến là hoạt động thể lực (5,24 ± 1,76 điểm) và chăm sóc bàn chân (4,28 ± 1,83 điểm). Hai lĩnh vực có điểm thấp nhất là tuân thủ tự dùng thuốc (2,93 ± 1,24 điểm) và tự kiểm tra đường huyết (2,85 ± 2,32 điểm). Xét từng hành vi, thực hiện chế độ ăn lành mạnh (6,58 ± 0,87 điểm) và rửa bàn chân (6,62 ± 1,21 điểm) có điểm trung bình cao, trong khi ăn thịt đỏ hoặc thực phẩm nhiều chất béo (2,46 ± 1,27 điểm) và ngâm bàn chân (2,12 ± 2,29 điểm) có điểm thấp.

Bảng 4. Mối liên quan giữa đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu và điểm tự chăm sóc chung

Đặc điểm

Chăm sóc chung

n

TB ± ĐLC

p

Tuổi

≤ 60 tuổi

66

4,37 ± 0,83

0,498

> 60 tuổi

296

4,30 ± 0,81

Giới

Nam

156

4,41 ± 0,77

0,045

Nữ

206

4,23 ± 0,83

Dân tộc

Kinh

361

4,31 ± 0,81

0,486

Khác

1

4,88

Trình độ học vấn

≤ THPT

275

4,29 ± 0,84

0,457

> THPT

87

4,37 ± 0,71

Nghề nghiệp

CBCNV, CN

15

4,41 ± 0,53

0,009

Hưu trí, nội trợ, nông dân, khác

347

4,30 ± 0,82

Tình trạng kinh tế

Nghèo/cận nghèo

9

3,69 ± 0,46

0,022

Trung bình trở lên

353

4,33 ± 0,81

Tình trạng hôn nhân

Có vợ/chồng

307

4,39 ± 0,80

<0,001

Khác

55

3,84 ± 0,71

Sống cùng

Một mình

16

3,96 ± 0,79

0,081

Người thân

346

4,33 ± 0,81

BMI

< 23

250

4,32 ± 0,82

0,608

≥ 23

112

4,28 ± 0,80

Ăn nhiều ngọt

Có

34

4,04 ± 0,74

0,044

Không

328

4,34 ± 0,81

Ăn chất béo

Có

29

3,97 ± 0,86

0,019

Không

333

4,34 ± 0,80

Hút thuốc lá

Không hút/ Đã bỏ

307

4,27 ± 0,82

0,026

Đang hút

55

4,54 ± 0,75

Sử dụng rượu bia, chất kích thích

Có

76

4,52 ± 0,77

0,012

Không

286

4,25 ± 0,81

Điểm tự chăm sóc chung có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với giới tính (p=0,045), nghề nghiệp (p=0,009), tình trạng kinh tế (p=0,022), tình trạng hôn nhân (p<0,001), thói quen ăn nhiều ngọt (p=0,044), ăn nhiều chất béo (p=0,019), hút thuốc lá (p=0,026) và sử dụng rượu bia, chất kích thích (p = 0,012). Trong đó, điểm tự chăm sóc cao hơn ở nam giới (4,41 ± 0,77), người có vợ/chồng (4,39 ± 0,80), có kinh tế từ trung bình trở lên (4,33 ± 0,81), đang hút thuốc lá (4,54 ± 0,75) và có sử dụng rượu bia, chất kích thích (4,52 ± 0,77). Ngược lại, người ăn nhiều đồ ngọt (4,04 ± 0,74) và ăn nhiều chất béo (3,97 ± 0,86) có điểm tự chăm sóc thấp hơn nhóm tương ứng không có các thói quen này. Các đặc điểm tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, sống cùng và BMI không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê (p>0,05).

Bảng 5. Mối liên quan giữa đặc điểm lâm sàng của đối tượng nghiên cứu và điểm tự chăm sóc chung

Đặc điểm lâm sàng

Chăm sóc chung

n

TB ± ĐLC

p

Kết quả HbA1c khi đến khám tại Khoa KB

< 7%

150

4,28 ± 0,89

0,022

≥ 7 %

212

4,33 ± 0,75

KQ đường huyết lúc đói khi đến khám tại Khoa KB

< 7 mmol/L

121

4,26 ± 0,87

0,061

≥ 7 mmol/L

241

4,33 ± 0,78

Thời gian mắc bệnh

< 5 năm

118

4,14 ± 0,86

0,005

≥ 5 năm

244

4,39 ± 0,77

Tiền sử mắc ĐTĐ trong gia đình

Có

103

4,21 ± 0,75

0,157

Không

259

4,35 ± 0,83

Liệu pháp điều trị

Thuốc viên tiểu đường

298

4,29 ± 0,84

0,207

Tiêm insulin

57

4,37 ± 0,61

Tiêm và uống

07

4,70 ± 0,91

Bệnh tim mạch

Có

38

5,03 ± 0,88

<0,001

Không

324

4,23 ± 0,76

Giấc ngủ

Ngủ ít

166

4,30 ± 0,91

0,859

Ngủ bình thường

196

4,32 ± 0,72

Tâm lý

Lo lắng ít

350

4,32 ± 0,81

0,117

Lo lắng nhiều

12

3,95 ± 0,80

Điểm tự chăm sóc chung có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với kết quả HbA1c (p=0,022), thời gian mắc bệnh (p=0,005) và tiền sử bệnh tim mạch (p<0,001). Cụ thể, người bệnh có HbA1c ≥ 7% có điểm tự chăm sóc cao hơn nhóm HbA1c < 7% (4,33 ± 0,75 so với 4,28 ± 0,89); nhóm mắc bệnh từ 5 năm trở lên có điểm cao hơn nhóm mắc bệnh dưới 5 năm (4,39 ± 0,77 so với 4,14 ± 0,86). Người có bệnh tim mạch có điểm tự chăm sóc cao hơn nhóm không mắc bệnh (5,03 ± 0,88 so với 4,23 ± 0,76). Các đặc điểm còn lại không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê với điểm tự chăm sóc chung (p>0,05).

Bảng 6. Mô hình hồi quy tuyến tính về các yếu tố liên quan đến khả năng tự chăm sóc

Yếu tố

B

SE

95% CI

p

Giới

0,12

0,11

-0,10 – 0,34

0,297

Nghề nghiệp

-0,33

0,08

-0,49 – -0,17

<0,001

Tình trạng kinh tế

0,64

0,29

0,07 – 1,19

0,026

Tình trạng hôn nhân

-0,43

0,12

-0,66 – -0,19

<0,001

Sống cùng

-0,14

0,23

-0,59 – 0,31

0,536

Ăn nhiều ngọt

0,26

0,14

-0,01 – 0,53

0,063

Ăn chất béo

0,36

0,15

0,07 – 0,65

0,016

Hút thuốc lá

0,19

0,07

0,06 – 0,33

0,006

Sử dụng rượu bia, chất kích thích

-0,09

0,12

-0,32 – 0,15

0,465

Thời gian mắc bệnh

0,03

0,01

0,0 – 0,05

0,050

Tiền sử mắc ĐTĐ trong gia đình

0,08

0,09

-0,09– 0,26

0,341

Bệnh tim mạch

-0,65

0,13

-0,91 – -0,39

<0,001

Tâm lý

-0,35

0,22

-0,77 – 0,07

0,100

Hằng số (Constant)

B = 4,186; SE = 0,832; 95% CI: 2,550 – 5,823; p < 0,001

R² / R² hiệu chỉnh (Adjusted R²)

R² = 0,239 (23,9%); R² hiệu chỉnh = 0,210 (21,0%)

Giá trị p của mô hình

F(13, 348) = 8,402; p < 0,001

Mô hình hồi quy tuyến tính đa biến có ý nghĩa thống kê (F = 8,402; p < 0,001), giải thích 21,0% sự biến thiên của điểm tự chăm sóc (Adjusted R² = 0,210). Có 6 yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê với khả năng tự chăm sóc, gồm: nghề nghiệp (B = -0,33; p < 0,001), tình trạng kinh tế (B = 0,64; p = 0,026), tình trạng hôn nhân (B = -0,43; p < 0,001), ăn nhiều chất béo (B = 0,36; p = 0,016), hút thuốc lá (B = 0,19; p = 0,006) và bệnh tim mạch (B = -0,65; p < 0,001). Các yếu tố còn lại không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

IV. BÀN LUẬN

Đối tượng nghiên cứu có tuổi trung bình 68,59 ± 10,01; nữ chiếm 56,9%. Phần lớn người bệnh có trình độ học vấn từ THPT trở xuống (76,0%), sống cùng người thân (95,6%) và có vợ/chồng (84,8%). Thời gian mắc bệnh trung bình là 5,48 ± 3,12 năm; tăng huyết áp là bệnh đồng mắc phổ biến nhất (44,8%) và 49,4% người bệnh có biến chứng. Những đặc điểm này cho thấy giáo dục sức khỏe cần chú ý đến khả năng tiếp nhận thông tin, tình trạng bệnh lý và sự hỗ trợ từ gia đình, đặc biệt ở nhóm người bệnh cao tuổi.

Điểm tự chăm sóc chung đạt 4,31 ± 0,82 điểm/7 ngày, cao hơn kết quả nghiên cứu của Dương Mộng Liên (2022) tại Bệnh viện Quân Dân Y Sóc Trăng (3,9 ± 0,7 điểm). Trong nghiên cứu này, 61,4% người bệnh được đánh giá có hành vi tự chăm sóc chưa tốt [3]. Sự khác biệt có thể liên quan đến đặc điểm đối tượng và cách đánh giá giữa hai nghiên cứu. Tuy nhiên, kết quả vẫn cho thấy hoạt động tự chăm sóc của người bệnh chưa đồng đều giữa các lĩnh vực.

Chế độ ăn có điểm trung bình cao nhất (5,39 ± 0,62 điểm), tiếp đến là hoạt động thể lực (5,24 ± 1,76 điểm) và chăm sóc bàn chân (4,28 ± 1,83 điểm). Kết quả có điểm tương đồng với nghiên cứu của Hương và cộng sự tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội năm 2023, trong đó 66,0% người bệnh duy trì chế độ ăn lành mạnh trong tuần, 58,8% ăn đủ rau quả và 95,6% vận động ít nhất 30 phút/ngày. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia hoạt động thể thao tốt chỉ đạt 25,7% [2]. Điều này gợi ý người bệnh có thể duy trì các hoạt động thể chất thông thường nhưng chưa hình thành thói quen luyện tập có kế hoạch. Với đặc điểm tuổi của mẫu nghiên cứu, tư vấn vận động cần phù hợp với thể trạng và bệnh mắc kèm.

Mặc dù chế độ ăn có điểm trung bình tương đối cao, việc phân bố lượng đường trong ngày vẫn còn hạn chế. Hương và cộng sự ghi nhận chỉ 36,7% người bệnh thực hiện tốt hành vi này; tỷ lệ duy trì chế độ ăn lành mạnh trong tháng (44,8%) cũng thấp hơn trong tuần (66,0%) [2]. Kết quả gợi ý việc duy trì chế độ ăn phù hợp lâu dài có thể khó khăn hơn so với thực hiện trong thời gian ngắn. Vì vậy, tư vấn dinh dưỡng cần tập trung vào lựa chọn thực phẩm, kiểm soát khẩu phần và phân bố lượng carbohydrate trong các bữa ăn.

Tự theo dõi đường huyết có điểm trung bình thấp nhất (2,85 ± 2,32 điểm). Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Dương Mộng Liên (1,5 ± 0,7 ngày/tuần) [3]. Tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, tỷ lệ người bệnh kiểm tra đường huyết tốt và thực hiện đúng tần suất được hướng dẫn lần lượt là 7,5% và 6,1% [2]. Nghiên cứu tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương cũng ghi nhận tỷ lệ tự kiểm tra đường huyết tốt còn thấp (5,7%) [4]. Sự tương đồng này cho thấy tự theo dõi đường huyết còn hạn chế ở nhiều nhóm người bệnh. Những rào cản có thể bao gồm chi phí máy đo, que thử, kỹ năng sử dụng và nhận thức về vai trò của việc theo dõi tại nhà. Do đó, điều dưỡng cần tăng cường hướng dẫn thực hành, giải thích ý nghĩa kết quả đo và tư vấn tần suất theo dõi phù hợp với tình trạng điều trị.

Đối với chăm sóc bàn chân, điểm trung bình đạt 4,28 ± 1,83 điểm. Nghiên cứu của Hương và cộng sự ghi nhận 98,1% người bệnh thực hiện tốt việc rửa bàn chân, nhưng chỉ 3,9% kiểm tra bàn chân tốt và 31,5% lau khô vùng kẽ ngón chân tốt [2]. Kết quả này gợi ý người bệnh có thể chú trọng vệ sinh thông thường nhưng chưa thực hiện đầy đủ các hành vi giúp phát hiện sớm tổn thương. Vì vậy, giáo dục sức khỏe cần nhấn mạnh việc kiểm tra bàn chân hằng ngày, nhận biết dấu hiệu bất thường và chăm sóc bàn chân đúng cách.

Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến xác định sáu yếu tố có mối liên quan độc lập với điểm tự chăm sóc, gồm nghề nghiệp, tình trạng kinh tế, tình trạng hôn nhân, thói quen ăn nhiều chất béo, hút thuốc lá và bệnh tim mạch. Mô hình có ý nghĩa thống kê (p<0,001), với R² hiệu chỉnh là 0,210. Kết quả cho thấy hành vi tự chăm sóc có liên quan đến nhiều khía cạnh của hoàn cảnh sống và tình trạng sức khỏe, thay vì chỉ phụ thuộc vào nhận thức về bệnh.

Tình trạng kinh tế và hôn nhân là những yếu tố đáng lưu ý. Điều kiện kinh tế có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thực phẩm phù hợp, thuốc điều trị và phương tiện theo dõi đường huyết tại nhà. Trong khi đó, người có vợ/chồng có thể nhận được sự hỗ trợ trong chuẩn bị bữa ăn, nhắc nhở dùng thuốc và duy trì lịch tái khám. Vai trò của hỗ trợ xã hội trong tự chăm sóc cũng được ghi nhận trong nghiên cứu của Gulentie và cộng sự [8] và các nghiên cứu về hỗ trợ gia đình ở người bệnh đái tháo đường [7,12]. Điều này gợi ý cần huy động người thân tham gia vào quá trình giáo dục và hỗ trợ tự chăm sóc, đặc biệt ở người bệnh cao tuổi.

Các yếu tố lối sống và bệnh mắc kèm cũng cần được quan tâm trong quản lý bệnh. Tuy nhiên, một số kết quả như điểm tự chăm sóc cao hơn ở nhóm hút thuốc hoặc sự khác biệt về chiều hướng liên quan của bệnh tim mạch giữa phân tích đơn biến và đa biến cần được diễn giải thận trọng. Đây có thể là kết quả chịu ảnh hưởng của các yếu tố nhiễu hoặc đặc điểm mã hóa biến. Nghiên cứu cắt ngang cũng không cho phép xác định quan hệ nhân quả giữa các yếu tố và hành vi tự chăm sóc.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy cần cá thể hóa hoạt động hỗ trợ tự chăm sóc theo điều kiện kinh tế, hoàn cảnh gia đình, nghề nghiệp và tình trạng bệnh lý. Điều dưỡng cần ưu tiên hướng dẫn tự theo dõi đường huyết, chăm sóc bàn chân, tư vấn chế độ ăn phù hợp và huy động sự tham gia của gia đình nhằm hỗ trợ người bệnh duy trì hành vi tự chăm sóc lâu dài.

V. KẾT LUẬN

NB ĐTĐ típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa Thiệu Hóa có điểm trung bình là 4,31 ± 0,82 điểm. Trong các lĩnh vực tự chăm sóc, chế độ ăn và hoạt động thể lực được thực hiện tương đối tốt, trong khi tự theo dõi đường huyết còn hạn chế.

Một số yếu tố có liên quan độc lập với mức độ tự chăm sóc gồm nghề nghiệp, tình trạng kinh tế, tình trạng hôn nhân, thói quen sử dụng thực phẩm giàu chất béo, hút thuốc lá và bệnh lý tim mạch. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần tăng cường tư vấn, giáo dục sức khỏe và hỗ trợ người bệnh thực hiện các hành vi tự chăm sóc, đặc biệt là tự theo dõi đường huyết; đồng thời chú trọng đến các yếu tố kinh tế, xã hội và sự hỗ trợ từ gia đình trong quá trình quản lý bệnh.


Tin mới