Không chỉ là vấn đề y khoa thuần túy, nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế còn tạo ra gánh nặng kinh tế – xã hội đáng kể. WHO ước tính, các nhiễm khuẩn này có thể làm kéo dài thời gian nằm viện trung bình từ 5–10 ngày, đồng thời làm tăng chi phí điều trị lên nhiều lần, đặc biệt trong bối cảnh vi khuẩn kháng thuốc ngày càng gia tăng.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu và báo cáo chuyên môn cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện dao động từ 5–10%, tùy theo tuyến điều trị và chuyên khoa. Những khoa, đơn vị có nguy cơ cao bao gồm hồi sức tích cực, phẫu thuật, sơ sinh và các khu vực chăm sóc người bệnh nặng – nơi người bệnh phải tiếp xúc thường xuyên với các thủ thuật xâm lấn và thiết bị y tế.
Điều đáng lưu ý là trong phần lớn các trường hợp, nhiễm khuẩn không bắt nguồn từ sự cố kỹ thuật lớn hay thiếu trang thiết bị, mà xuất phát từ thực hành chăm sóc hằng ngày. Chính vì vậy, kiểm soát nhiễm khuẩn không chỉ là một yêu cầu về kỹ thuật hay quản lý, mà đã trở thành thước đo cốt lõi của chất lượng chăm sóc và mức độ an toàn mà người bệnh nhận được. Trong tuyến phòng thủ đó, điều dưỡng – lực lượng hiện diện thường xuyên nhất bên người bệnh – giữ vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định hiệu quả của mọi biện pháp phòng ngừa.
Nhiễm khuẩn bệnh viện không phải tai biến ngẫu nhiên
Một nhận thức ngày càng được khẳng định trong y học hiện đại là nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế không phải là những rủi ro mang tính ngẫu nhiên, càng không phải “tai biến khó tránh” trong quá trình điều trị. Theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới, có tới khoảng một nửa số trường hợp nhiễm khuẩn bệnh viện trên toàn cầu hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn cơ bản được thực hiện đầy đủ, nhất quán và liên tục trong thực hành hằng ngày.
Nhận định này cũng được các chuyên gia kiểm soát nhiễm khuẩn tại Việt Nam chia sẻ trong nhiều hội thảo và tài liệu chuyên môn. Theo quan điểm của các nhà quản lý và chuyên gia ngành y tế, nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế thường là kết quả của chuỗi tích lũy rủi ro trong quá trình chăm sóc, khi một hoặc nhiều khâu trong thực hành không được tuân thủ nghiêm ngặt. Điều đáng nói là những sai sót này phần lớn không xuất phát từ thiếu kiến thức, mà từ thói quen, áp lực công việc và sự chủ quan trong những thao tác tưởng chừng đã quá quen thuộc.
Trong số các biện pháp phòng ngừa, vệ sinh tay được coi là can thiệp đơn giản nhưng hiệu quả nhất. WHO ước tính rằng việc tuân thủ đúng vệ sinh tay có thể giúp giảm từ 30 đến 50% nguy cơ nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng thẳng thắn chỉ ra một nghịch lý: dù ai cũng hiểu tầm quan trọng của vệ sinh tay, nhưng tỷ lệ tuân thủ trên thực tế của nhân viên y tế vẫn chưa đạt như kỳ vọng, đặc biệt trong những thời điểm áp lực chăm sóc tăng cao. Khi khối lượng công việc dồn dập, nguy cơ bỏ sót các bước phòng ngừa chuẩn cũng gia tăng theo.
Tại Việt Nam, các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế đều nhấn mạnh rằng phần lớn các trường hợp nhiễm khuẩn bệnh viện có liên quan trực tiếp đến thực hành chăm sóc. Từ chăm sóc các thủ thuật xâm lấn như đặt catheter, chăm sóc vết mổ, quản lý đường thở, đến sử dụng thuốc và dung dịch tiêm truyền, mỗi khâu đều tiềm ẩn nguy cơ nếu quy trình không được thực hiện đúng và đủ. Theo các chuyên gia, trong môi trường chăm sóc y tế, không có sai sót nào là nhỏ, bởi hậu quả của nhiễm khuẩn thường chỉ bộc lộ sau đó, khi việc can thiệp đã trở nên phức tạp và tốn kém hơn rất nhiều.
Các chuyên gia kiểm soát nhiễm khuẩn cũng cho rằng, điều nguy hiểm nhất không phải là một lỗi đơn lẻ, mà là sự lặp lại của những sai sót nhỏ trong thời gian dài, khiến nguy cơ nhiễm khuẩn trở thành “bình thường hóa”. Khi đó, hệ thống phòng ngừa bị bào mòn dần, và chỉ cần một tác nhân thuận lợi, nhiễm khuẩn có thể bùng phát với hậu quả nghiêm trọng cho người bệnh. Chính vì vậy, kiểm soát nhiễm khuẩn được nhìn nhận ngày càng rõ là vấn đề phụ thuộc rất lớn vào yếu tố con người, đặc biệt là đội ngũ điều dưỡng – lực lượng trực tiếp thực hiện và giám sát phần lớn các thao tác chăm sóc hằng ngày. Các chuyên gia đều thống nhất rằng điều dưỡng không chỉ là người tuân thủ quy trình, mà còn là người giữ nhịp an toàn trong thực hành chăm sóc. Khi điều dưỡng thực hiện đúng, nhắc nhở kịp thời và duy trì kỷ luật chuyên môn, nguy cơ nhiễm khuẩn có thể được kiểm soát hiệu quả; ngược lại, chỉ một sự lơi lỏng trong thực hành cũng có thể dẫn đến hệ quả khó lường.
Từ góc nhìn đó, nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế không còn được coi là rủi ro bất khả kháng, mà là thước đo mức độ an toàn và chất lượng của hệ thống chăm sóc. Kiểm soát nhiễm khuẩn vì thế không phải nhiệm vụ của riêng một bộ phận chuyên trách, mà là trách nhiệm xuyên suốt của toàn bộ hệ thống, trong đó điều dưỡng giữ vai trò trung tâm và mang tính quyết định.
Kiểm soát nhiễm khuẩn trong thực hành điều dưỡng: Từ bàn tay đến hệ thống
Trong thực hành chăm sóc hằng ngày, kiểm soát nhiễm khuẩn không tồn tại như một quy trình tách rời, mà thấm vào từng thao tác của điều dưỡng. Từ lúc tiếp nhận người bệnh, chăm sóc thường quy, thực hiện các thủ thuật xâm lấn, sử dụng thuốc, cho đến theo dõi, giáo dục người bệnh và bàn giao ca trực, mỗi khâu đều mang theo nguy cơ lây nhiễm nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Chính vì vậy, điều dưỡng được xem là lực lượng giữ nhịp an toàn của toàn bộ chuỗi chăm sóc.
Các chuyên gia kiểm soát nhiễm khuẩn cho rằng ưu thế lớn nhất của điều dưỡng nằm ở sự hiện diện liên tục. Điều dưỡng không chỉ tiếp xúc với người bệnh nhiều nhất, mà còn là người quan sát sát sao nhất những thay đổi nhỏ trong môi trường chăm sóc. Khi quy trình được tuân thủ nghiêm túc, những nguy cơ tiềm ẩn có thể được phát hiện và xử lý sớm, trước khi trở thành sự cố. Ngược lại, chỉ cần một khoảnh khắc chủ quan trong những thao tác quen thuộc, “khoảng trống an toàn” có thể xuất hiện và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập.
Bàn về vai trò của điều dưỡng trong kiểm soát nhiễm khuẩn, ThS. Nguyễn Bích Lưu – Phó Chủ tịch Hội Điều dưỡng Việt Nam – nhấn mạnh rằng điều dưỡng chính là lực lượng giữ vai trò trung tâm trong mọi hoạt động phòng ngừa lây nhiễm tại cơ sở y tế. Theo bà, kiểm soát nhiễm khuẩn không phải là một công việc “phụ trợ” hay chỉ thuộc trách nhiệm của khoa kiểm soát nhiễm khuẩn, mà là phần cốt lõi của thực hành điều dưỡng hằng ngày, gắn chặt với từng thao tác chăm sóc người bệnh.
Chuyên gia cũng chỉ ra rằng điều dưỡng là nhóm nhân viên y tế tiếp xúc với người bệnh nhiều nhất, thời gian dài nhất và liên tục nhất. Chính đặc điểm này khiến điều dưỡng vừa là tuyến phòng thủ đầu tiên, vừa là mắt xích dễ bị tổn thương nhất nếu thực hành không được kiểm soát chặt chẽ. Một sai sót nhỏ trong vệ sinh tay, trong chuẩn bị thuốc tiêm hay trong chăm sóc các thủ thuật xâm lấn đều có thể trở thành điểm khởi phát của nhiễm khuẩn, với hậu quả nặng nề cho người bệnh.
Thực tiễn kiểm soát nhiễm khuẩn cũng cho thấy, những biện pháp tưởng chừng đơn giản như vệ sinh tay, sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân hay tuân thủ phòng ngừa chuẩn lại đóng vai trò quyết định. Theo nhận định của nhiều chuyên gia, chính sự lặp lại đều đặn và nhất quán của các thực hành này mới là “hàng rào” hiệu quả nhất, chứ không phải các biện pháp can thiệp tốn kém. Khi áp lực công việc gia tăng, nguy cơ bỏ sót các bước cơ bản cũng tăng theo, và điều đó đặt điều dưỡng vào vị trí vừa là người thực hành, vừa là người tự giám sát kỷ luật nghề nghiệp của chính mình.
Từ góc độ nghiên cứu thực tiễn, kết quả khảo sát do ThS. Vũ Thị Thanh – nhóm tác giả nghiên cứu về kiến thức kiểm soát nhiễm khuẩn của điều dưỡng tại Bệnh viện Thanh Nhàn – cho thấy một bức tranh vừa có điểm sáng, vừa tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Nghiên cứu thực hiện trên 217 điều dưỡng năm 2023 cho thấy tỷ lệ điều dưỡng có kiến thức đạt về tiêm an toàn và xử trí phơi nhiễm tương đối cao, nhưng kiến thức về nhiễm khuẩn bệnh viện và đặc biệt là khử khuẩn – tiệt khuẩn vẫn còn hạn chế. Theo nhóm tác giả, đây chính là những “khoảng trống nguy hiểm” trong thực hành, bởi khử khuẩn – tiệt khuẩn là khâu then chốt để ngăn chặn lây nhiễm chéo trong môi trường bệnh viện.
Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng nhiễm khuẩn bệnh viện thường không đến từ một lỗi đơn lẻ, mà là hệ quả của chuỗi sai sót lặp đi lặp lại trong thực hành chăm sóc. Khi điều dưỡng chưa được cập nhật đầy đủ kiến thức, hoặc không có điều kiện thực hành thường xuyên các quy trình khử khuẩn – tiệt khuẩn, nguy cơ nhiễm khuẩn sẽ âm thầm tích tụ và bộc lộ thành sự cố. Điều này lý giải vì sao nhiều cơ sở y tế dù có trang thiết bị hiện đại vẫn không thể kiểm soát tốt nhiễm khuẩn nếu thực hành điều dưỡng chưa được chuẩn hóa và giám sát chặt chẽ.
Ở bình diện hệ thống, các tài liệu đào tạo và hướng dẫn của Bộ Y tế cũng khẳng định rằng phần lớn các dạng nhiễm khuẩn bệnh viện phổ biến – từ nhiễm trùng vết mổ, nhiễm trùng đường tiết niệu liên quan đặt sonde, viêm phổi liên quan thở máy cho đến nhiễm trùng huyết liên quan catheter – đều gắn trực tiếp với thao tác chăm sóc của điều dưỡng. Điều này càng làm rõ vai trò không thể thay thế của điều dưỡng trong việc duy trì “hàng rào an toàn” cho người bệnh.
Từ những phân tích trên, các chuyên gia đều thống nhất rằng kiểm soát nhiễm khuẩn trong thực hành điều dưỡng không thể dừng lại ở việc yêu cầu tuân thủ quy trình. Điều dưỡng cần được trang bị đầy đủ kiến thức, được đào tạo liên tục và được trao quyền tham gia giám sát, nhắc nhở, cũng như phản hồi các nguy cơ phát sinh trong môi trường chăm sóc. Khi điều dưỡng thực hành đúng, nhắc nhở kịp thời và góp phần lan tỏa văn hóa tuân thủ, hệ thống chăm sóc sẽ hình thành một “lớp phòng thủ” vững chắc, giúp giảm thiểu nguy cơ nhiễm khuẩn và bảo vệ an toàn cho người bệnh.
Kiểm soát nhiễm khuẩn – thước đo chất lượng và giá trị của chăm sóc điều dưỡng
Từ thực tiễn trong nước và các khuyến cáo quốc tế, có thể thấy rõ rằng kiểm soát nhiễm khuẩn không còn là một nội dung kỹ thuật đơn lẻ trong hoạt động khám chữa bệnh, mà đã trở thành thước đo quan trọng của chất lượng chăm sóc và mức độ an toàn người bệnh. Trong tuyến phòng thủ ấy, điều dưỡng giữ vai trò trung tâm, không chỉ bởi sự hiện diện liên tục bên người bệnh, mà bởi chính thực hành hằng ngày của họ quyết định hiệu quả của mọi biện pháp phòng ngừa.
Những phân tích và ý kiến chuyên gia cho thấy phần lớn nhiễm khuẩn liên quan chăm sóc y tế có thể được phòng tránh nếu các quy trình được tuân thủ nghiêm túc và nhất quán. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi thao tác chăm sóc của điều dưỡng, dù nhỏ nhất, đều mang theo trách nhiệm bảo vệ sự sống, bảo vệ người bệnh và bảo vệ chính bản thân nhân viên y tế. Kiểm soát nhiễm khuẩn vì thế không chỉ là yêu cầu chuyên môn, mà là biểu hiện cụ thể của đạo đức nghề nghiệp và văn hóa an toàn.
Trong bối cảnh hệ thống y tế đang đối mặt với nhiều thách thức về nhân lực, quá tải và áp lực chất lượng, việc củng cố vai trò của điều dưỡng trong kiểm soát nhiễm khuẩn càng trở nên cấp thiết. Điều dưỡng cần được đào tạo liên tục, được trao quyền tham gia giám sát và cải tiến quy trình, đồng thời được làm việc trong một môi trường khuyến khích tuân thủ, minh bạch và không đổ lỗi. Chỉ khi đó, kiểm soát nhiễm khuẩn mới có thể được duy trì một cách bền vững, thay vì phụ thuộc vào những nỗ lực mang tính thời điểm.
Kiểm soát nhiễm khuẩn, suy cho cùng, không phải là nhiệm vụ “bổ sung” cho chăm sóc điều dưỡng, mà chính là phần cốt lõi làm nên giá trị của nghề. Một hệ thống chăm sóc an toàn bắt đầu từ những bàn tay điều dưỡng được vệ sinh đúng cách, từ những quy trình được thực hành nghiêm ngặt mỗi ngày, và từ nhận thức rằng chất lượng điều dưỡng được đo bằng mức độ an toàn mà người bệnh nhận được trong suốt quá trình điều trị.n
Bảo Trân
https://tapchidieuduong.vn/kiem-soat-nhiem-khuan-tuyen-phong-thu-quan-trong-cua-cham-soc-dieu-duong-7997.html
Link bài gốc Lấy link
