ĐIỀU DƯỠNG TRONG NHA KHOA: GÓC NHÌN TỪ NGƯỜI QUẢN LÝ CHUYÊN MÔN

Phóng viên Tạp chí Điều dưỡng đã có cuộc trao đổi với ThS. BS. Nguyễn Văn Anh – Giám đốc chuyên môn Phòng khám Nha khoa WeSmile xoay quanh vai trò của điều dưỡng trong nha khoa, những yêu cầu chuyên môn đặc thù và cách xây dựng đội ngũ điều dưỡng đáp ứng các chuẩn mực chăm sóc hiện nay.

PV: Ở góc độ người quản lý chuyên môn, ông đánh giá thế nào về vai trò của điều dưỡng trong thực hành nha khoa hiện nay?

ThS. BS. Nguyễn Văn Anh – Giám đốc chuyên môn Phòng khám Nha khoa WeSmile

ThS. BS. Nguyễn Văn Anh: Điều dưỡng là cộng sự chuyên môn quan trọng và không thể thiếu của bác sĩ trong thực hành nha khoa. Họ tham gia hầu hết các khâu trong quá trình điều trị, từ chuẩn bị, phối hợp kỹ thuật đến chăm sóc và theo dõi người bệnh. Từ góc độ quản lý chuyên môn, tôi nhìn nhận vai trò của điều dưỡng nha khoa ở một số khía cạnh nổi bật.

Thứ nhất, điều dưỡng là lực lượng không thể thiếu trong hoạt động chuyên môn. Trong rất nhiều dịch vụ nha khoa, bác sĩ không thể thao tác một mình. Các thủ thuật điều trị đòi hỏi sự phối hợp chính xác, liên tục giữa bác sĩ và điều dưỡng. Chẳng hạn, trong quá trình điều trị, bệnh nhân cần được cách ly nước bọt tuyệt đối; điều dưỡng phải hút nước bọt liên tục, đúng vị trí, đúng thời điểm để giữ trường điều trị khô và sạch. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng phục hình hoặc kết quả điều trị.

Trong các ca tiểu phẫu, phẫu thuật nha chu, cấy ghép implant hoặc khi điều trị cho các đối tượng đặc biệt như trẻ nhỏ, người cao tuổi, bác sĩ thậm chí cần 2–3 điều dưỡng phối hợp để bảo đảm an toàn và hiệu quả chuyên môn. Điều đó cho thấy điều dưỡng không chỉ “hỗ trợ”, mà là một phần cấu thành của hoạt động điều trị.

Thứ hai, điều dưỡng giữ vai trò then chốt trong chăm sóc người bệnh trước – trong – sau điều trị. Điều dưỡng là người trực tiếp hướng dẫn quy trình, theo dõi sát diễn biến, đồng thời trấn an tâm lý cho những bệnh nhân lo lắng, sợ đau – điều rất thường gặp trong nha khoa. Sau điều trị, điều dưỡng tiếp tục hướng dẫn vệ sinh răng miệng, chăm sóc hậu thủ thuật, nhắc lịch tái khám và theo dõi quá trình hồi phục, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và trải nghiệm của người bệnh.

Thứ ba, điều dưỡng còn tham gia vào công tác vận hành và quản lý phòng khám, từ quản trị rủi ro trong điều trị, quản lý vật tư tiêu hao đến trang thiết bị y tế.

 Thứ tư, trong kiểm soát nhiễm khuẩn và phòng ngừa lây nhiễm chéo, điều dưỡng nha khoa là lực lượng nòng cốt. Họ trực tiếp thực thi các quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, quyết định mức độ an toàn của người bệnh và nhân viên y tế trước các tác nhân gây bệnh như viêm gan B, C, HIV, herpes hay vi khuẩn kháng thuốc.

Thứ năm, điều dưỡng chính là lực lượng lan tỏa mạnh mẽ nhất văn hóa phòng khám, văn hóa an toàn và giá trị nhân văn trong chăm sóc. Trên thực tế, người bệnh thường đánh giá rất cao những hành động đúng mực, tận tâm và giàu tính nhân văn của đội ngũ điều dưỡng. Từ thực tiễn quản lý và thực hành lâm sàng, tôi cho rằng chất lượng điều trị nha khoa là kết quả của sự phối hợp đồng bộ giữa bác sĩ và điều dưỡng, chứ không phải nỗ lực đơn lẻ của một cá nhân.

PV: Theo ông, điều dưỡng nha khoa khác gì với điều dưỡng ở các chuyên khoa khác?

ThS. BS Nguyễn Văn Anh: Điều dưỡng nha khoa có những đặc thù rất riêng. Trước hết là môi trường làm việc chủ yếu trong khoang miệng – khu vực có nguy cơ nhiễm khuẩn cao và đòi hỏi kiểm soát vô khuẩn nghiêm ngặt. Đặc biệt rất ít bệnh nhân đi khám răng miệng được tầm soát trước các bệnh lý toàn thân, nên đây cũng là những rủi ro nghề nghiệp đối với nhân viên y tế thực hành trong lĩnh vực nha khoa. Việc làm việc trong môi trường nhỏ như khoang miệng đòi hỏi nhiều kỹ năng chuyên biệt về sự cẩn thận, tỉ mỉ và khéo léo của người điều dưỡng.

Bên cạnh đó, điều dưỡng nha khoa phải phối hợp nhịp nhàng và chính xác theo từng thao tác nhỏ của bác sĩ, đặc biệt trong các thủ thuật tinh vi như cấy ghép implant, phẫu thuật nha chu hay chỉnh nha chuyên sâu. Điều dưỡng cần hiểu rõ từng bước điều trị để hỗ trợ đúng thời điểm, đúng kỹ thuật.

Trong bối cảnh nha khoa ngày càng ứng dụng công nghệ số, điều dưỡng nha khoa còn cần được trang bị các kỹ năng kỹ thuật bổ trợ như chụp ảnh nha khoa lâm sàng, hỗ trợ scan răng trong miệng, quản lý dữ liệu hình ảnh phục vụ chẩn đoán, theo dõi và truyền thông điều trị. Đây là những kỹ năng ngày càng trở nên cần thiết trong thực hành nha khoa hiện đại.

Phần lớn điều dưỡng nha khoa làm việc trong lĩnh vực khám chữa bệnh tư nhân, lĩnh vực nha khoa không chỉ điều trị bệnh lý đơn thuần mà còn rất nhiều thủ thuật liên quan đến thẩm mỹ điều trị nên ngoài các kỹ năng về chuyên môn, kiến thức vững vàng thì việc rèn luyện và học hỏi để tăng khiếu thẩm mỹ là một lợi thế nghề nghiệp của điều dưỡng nha khoa. Ngoài chuyên môn kỹ thuật, điều dưỡng nha khoa cũng cần kỹ năng giao tiếp tốt để nắm bắt được tâm tư nguyện vọng điều trị của bệnh nhân, giúp bệnh nhân cởi mở trong quá trình hỏi bệnh, khám bệnh cũng như trong tiến trình điều trị. Việc trấn an tâm lý người bệnh là cần thiết trong điều trị và đòi hỏi nhiều kỹ năng của nhân viên y tế, bởi rất nhiều bệnh nhân có tâm lý lo lắng, sợ đau khi điều trị nha khoa, đặc biệt là người cao tuổi và trẻ em. Việc giao tiếp tốt với người bệnh giúp cho sự gắn kết của người bệnh và nhân viên y tế tăng lên, giúp người bệnh tin tưởng vào các phương án điều trị, hợp tác và tuân thủ theo các hướng dẫn điều trị cũng như tránh được những hiểu lầm, tranh chấp pháp lý không đáng có giữa người bệnh và nhân viên y tế.

PV: Trong kiểm soát nhiễm trùng và an toàn người bệnh, điều dưỡng nha khoa giữ vai trò như thế nào?

ThS. BS Nguyễn Văn Anh: Điều dưỡng nha khoa là lực lượng nòng cốt trong kiểm soát nhiễm trùng và an toàn người bệnh, đóng vai trò quyết định trong việc phòng ngừa lây nhiễm chéo, bảo vệ người bệnh và nhân viên y tế, đồng thời duy trì chất lượng và uy tín của thực hành nha khoa. Nhân viên điều dưỡng là người trực tiếp thực hiện các quy trình vệ sinh, tiệt khuẩn, đảm bảo vô trùng dụng cụ và môi trường, phòng ngừa lây nhiễm chéo (bệnh từ người bệnh này sang người khác, từ nhân viên y tế và ngược lại). Họ là tuyến đầu bảo vệ bệnh nhân và bản thân khỏi vi khuẩn, virus qua việc tuân thủ nghiêm ngặt rửa tay, sử dụng PPE (bảo hộ cá nhân), và thực hiện quy trình tiệt khuẩn một chiều, góp phần nâng cao uy tín phòng khám và sức khỏe cộng đồng. 

Thứ nhất: Tuân thủ vệ sinh cá nhân rửa tay chuẩn trước và sau khi tiếp xúc bệnh nhân, sau khi chạm dịch cơ thể, máu, hoặc vật dụng của bệnh nhân; Sử dụng các phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE) như găng tay, khẩu trang, kính chắn giọt bắn, yếm.

Thứ hai: Xử lý dụng cụ nha khoa bao gồm thực hiện quy trình làm sạch, khử khuẩn và tiệt khuẩn dụng cụ theo đúng quy chuẩn (ví dụ: quy trình tiệt khuẩn một chiều); Sử dụng hóa chất và thiết bị tiệt khuẩn phù hợp (hơi nước, hóa chất nhiệt độ thấp, UV...); Xử lý vật sắc nhọn an toàn. Tuân thủ quy trình xử lý chất thải y tế; Theo dõi chỉ số tiệt khuẩn, đảm bảo dụng cụ vô trùng tuyệt đối trước khi sử dụng.

Thứ ba: Vệ sinh môi trường phòng khám bao gồm Sát khuẩn bề mặt ghế nha khoa, các dụng cụ, thiết bị tiếp xúc trực tiếp với bệnh nhân định kỳ bằng dung dịch chuyên dụng; Đảm bảo phòng khám luôn sạch sẽ, thoáng đãng, hạn chế tích tụ vi sinh vật.

Thứ tư: Thực hiện các biện pháp phòng ngừa chung như áp dụng nguyên tắc “phòng ngừa chung” (universal precautions) cho mọi bệnh nhân, coi mọi dịch cơ thể (máu, nước bọt) đều có khả năng lây nhiễm; Nhắc nhở và giám sát: Tuân thủ quy trình vô khuẩn, Thay găng đúng lúc, Sát khuẩn tay trước – sau điều trị; Phát hiện sớm các hành vi nguy cơ mất an toàn; Giáo dục và tư vấn cho bệnh nhân về tầm quan trọng của vệ sinh răng miệng, kỹ thuật đánh răng, chỉ nha khoa, v.v.., Nâng cao nhận thức của đồng nghiệp về kiểm soát nhiễm khuẩn. 

PV: Ông có thể chia sẻ những yêu cầu về kiến thức và kỹ năng mà một điều dưỡng nha khoa cần có?

Ths. Bs Nguyễn Văn Anh: Theo tôi, một điều dưỡng nha khoa cần được trang bị đầy đủ cả kiến thức nền tảng lẫn kỹ năng thực hành chuyên biệt, phù hợp với đặc thù của lĩnh vực nha khoa.

Trước hết, về kiến thức chuyên môn, điều dưỡng nha khoa cần nắm vững giải phẫu răng hàm mặt, các nguyên tắc kiểm soát nhiễm khuẩn, quy trình vô khuẩn trong nha khoa, cũng như hiểu biết cơ bản về các nhóm điều trị như phục hình, nha chu, chỉnh nha, phẫu thuật miệng. Việc hiểu rõ quy trình điều trị giúp điều dưỡng chủ động hỗ trợ bác sĩ và hạn chế sai sót trong thực hành.

Về kỹ năng thực hành, điều dưỡng nha khoa cần thành thạo các thao tác hỗ trợ lâm sàng như chuẩn bị và quản lý dụng cụ, hút nước bọt và cách ly trường điều trị, phối hợp đưa – nhận dụng cụ đúng thời điểm, hỗ trợ tư thế bệnh nhân và theo dõi tình trạng trong suốt quá trình điều trị. Một đặc thù rất quan trọng của nha khoa là hệ thống vật tư, dụng cụ có kích thước nhỏ, số lượng nhiều và thông số rất đa dạng. Ngay cả cùng một loại dụng cụ hoặc vật liệu cũng có thể có nhiều kích cỡ, quy cách và chỉ định sử dụng khác nhau. Điều này đòi hỏi điều dưỡng nha khoa cần thời gian làm quen, khả năng ghi nhớ tốt và kỹ năng sử dụng thành thạo, đồng thời biết quản trị vật tư một cách khoa học, tránh nhầm lẫn, thiếu hụt hoặc sử dụng sai chỉ định trong quá trình điều trị.

Bên cạnh các kỹ năng cơ bản, điều dưỡng nha khoa hiện nay cũng cần có kỹ năng kỹ thuật nâng cao, đáp ứng xu hướng nha khoa hiện đại và nha khoa số, như chụp ảnh nha khoa lâm sàng, hỗ trợ scan răng trong miệng, quản lý dữ liệu hình ảnh phục vụ cho chẩn đoán, lập kế hoạch và theo dõi kết quả điều trị.

Kỹ năng làm việc nhóm là một kỹ năng không thể thiếu trong điều trị y khoa. Kết hợp tốt với đồng nghiệp , bác sĩ cũng như các bộ phận khác như lễ tân, chăm sóc khách hàng…mới có thể đảm bảo việc điều trị và chăm sóc toàn diện cho người bệnh cũng như tránh những tai biến trong quá trình điều trị.

Kỹ năng quản lý: Một nhiệm vụ quan trọng khác của Điều dưỡng Nha khoa là tham gia vào công tác quản lý và vận hành phòng khám. Công việc này bao gồm sắp xếp lịch hẹn, quản lý hồ sơ bệnh án, quản lý các trang thiết bị dụng cụ tại phòng khám, hỗ trợ thanh toán và thực hiện các thủ tục bảo hiểm y tế. Các Cử nhân Điều dưỡng Nha khoa với kỹ năng tổ chức và quản lý tốt sẽ góp phần giúp phòng khám hoạt động hiệu quả và chuyên nghiệp hơn. Quy trình quản lý khoa học không chỉ giảm thiểu sai sót mà còn nâng cao sự hài lòng và tin tưởng của bệnh nhân đối với cơ sở Nha khoa.

Ngoài ra, kỹ năng giao tiếp và chăm sóc người bệnh là yêu cầu không thể thiếu. Điều dưỡng cần tư vấn quy trình điều trị, hướng dẫn vệ sinh răng miệng, trấn an tâm lý và theo dõi sát tình trạng người bệnh trước – trong – sau điều trị, đặc biệt với trẻ em và những bệnh nhân có tâm lý lo lắng.

Cuối cùng, tôi cho rằng thái độ nghề nghiệp đóng vai trò then chốt. Sự cẩn trọng, kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và khả năng học hỏi liên tục là những yếu tố giúp điều dưỡng nha khoa làm chủ chuyên môn và trở thành lực lượng nòng cốt trong đội ngũ nha khoa.

PV: Việc đào tạo và cập nhật kiến thức cho điều dưỡng tại phòng khám được thực hiện ra sao?

ThS. BS Nguyễn Văn Anh: Chúng tôi coi đào tạo là hoạt động thường xuyên và mang tính sống còn với sự phát triển của một phòng khám nha khoa. Điều dưỡng mới đều được đào tạo bài bản về quy trình chuyên môn – kỹ thuật, kiểm soát nhiễm khuẩn và văn hóa phòng khám cũng như các kỹ năng mềm trong quá trình hành nghề, giao tiếp với đồng nghiệp đặc biệt là trong giao tiếp ứng xử với người bệnh.

Hàng tuần sẽ có những buổi báo cáo khoa học nội bộ, người đứng đào tạo không chỉ là các bác sĩ mà các bạn điều dưỡng cũng sẽ phải tham gia soạn giáo án và trình bày. Việc này giúp các bạn điều dưỡng rèn luyện thói quen tra cứu tài liệu y văn, rèn luyện khả năng tự học, khái quát hóa quy trình làm việc hàng ngày thành các văn bản dùng trong đào tạo hệ thống, học cách thuyết trình trước đám đông…Quan trọng hơn hết là giúp tạo lập thói quen tư duy chủ động và độc lập, tinh thần phản biện, ham tìm hiểu tri thức mới.

Mỗi quý sẽ tiến hành các cuộc thi kiểm tra tay nghề và kiến thức nhằm giúp Ban giám đốc phân tầng năng lực để kịp thời khen thưởng và là cơ sở tăng lương cho phù hợp với năng lực của nhân viên. Đồng thời cũng nhận ra các khuyết hổng về kiến thức cũng như kỹ năng để từ đó kịp thời đào tạo và đào tạo lại cho nhân viên.

Bên cạnh đó, đội ngũ điều dưỡng được khuyến khích tham gia các buổi hội thảo chuyên ngành, cập nhật kiến thức mới, cũng như học hỏi từ các khóa đào tạo chuyên ngành chuyên sâu. Đặc biệt là trong thời đại công nghệ ngày nay, việc kịp thời học hỏi các kỹ năng làm việc với các trang thiết bị như máy scan trong miệng, kính hiển vi trong điều trị nội nha, các phần mềm điều trị giả lập…dần trở thành yêu cầu bắt buộc trong khung năng lực của nhân viên.

PV: Theo ông, đâu là khó khăn lớn nhất của đội ngũ điều dưỡng nha khoa hiện nay?

ThS. BS Nguyễn Văn Anh: Khó khăn lớn nhất hiện nay, theo tôi, đến từ áp lực công việc ngày càng cao và kỳ vọng ngày càng lớn của người bệnh. Điều dưỡng nha khoa phải làm việc trong môi trường đòi hỏi sự tập trung liên tục, thao tác chính xác và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình chuyên môn. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị hoặc trải nghiệm của người bệnh.

Khối lượng công việc lớn, thời gian làm việc nhiều nhất là trong lĩnh vực khám chữa bệnh tư nhân. Phần lớn nhân viên sẽ phải làm việc rất vất vả vào các dịp cuối tuần, nghỉ lễ…Trong khi đó khung thu nhập chưa tương xứng với áp lực và đòi hỏi từ công việc. Mức tăng thu nhập không đủ bù đắp cho những khoản chi phí tăng cao trong sinh hoạt phí hàng ngày nhất là ở những thành phố lớn, chưa nói đến việc để có thể mua được ngôi nhà ở các thành phố lớn với giá cả như hiện nay là điều không thể với phần lớn nhân viên y tế.

Áp lực từ đặc thù công việc liên quan đến con người, áp lực từ cuộc sống... dẫn đến phần lớn nhân viên y tế trong đó có điều dưỡng nha khoa thường xuyên bị stress, trong khi vấn đề sức khỏe tinh thần của nhân viên y tế hiện nay chưa được quan tâm đúng mức và chưa có một kênh tư vấn cũng như trị liệu tâm lý hiệu quả dành cho nhân viên y tế.

Bên cạnh đó, việc thiếu các chương trình đào tạo chuyên sâu, bài bản dành riêng cho điều dưỡng nha khoa cũng là một thách thức không nhỏ. So với đội ngũ bác sĩ, chúng tôi có nhiều cơ hội tiếp cận các khóa đào tạo liên tục trong nước và quốc tế để cập nhật kiến thức chuyên môn hơn. Trong khi đó, điều dưỡng nha khoa phần lớn vẫn phải tự học hỏi rất nhiều thông qua thực hành lâm sàng hằng ngày dưới sự hướng dẫn của các bác sĩ. Do đó dẫn đến thực trạng năng lực không đồng nhất, thiếu chương trình đào tạo bài bản có thể giúp cung cấp kiến thức nền tảng cho các bạn điều dưỡng nha khoa.

Chính vì vậy, đội ngũ bác sĩ và người quản lý chuyên môn cũng cần chủ động hơn trong việc đào tạo và dẫn dắt điều dưỡng. Điều này bao gồm xây dựng lộ trình đào tạo phù hợp, chuẩn hóa quy trình và tiêu chuẩn trợ thủ theo từng dịch vụ, đồng thời khuyến khích và tạo điều kiện để điều dưỡng tham gia các khóa học chuyên ngành phù hợp. Khi được đào tạo đúng hướng và đầy đủ, điều dưỡng sẽ phát huy tốt vai trò của mình và góp phần nâng cao chất lượng điều trị chung của phòng khám.

PV: Ông có khuyến nghị gì cho điều dưỡng trẻ muốn theo đuổi lĩnh vực nha khoa?

ThS. BS Nguyễn Văn Anh: Với các điều dưỡng trẻ muốn theo đuổi lĩnh vực nha khoa, điều đầu tiên tôi muốn chia sẻ là hãy xác định rõ đây là một chuyên ngành có tính đặc thù cao, đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và tinh thần học hỏi liên tục. Nha khoa không phải là công việc có thể “làm quen nhanh”, mà cần thời gian để tích lũy kinh nghiệm và làm chủ từng thao tác nhỏ.

Tôi khuyến khích các bạn điều dưỡng trẻ nên chủ động học hỏi trong quá trình làm việc, không chỉ học từ sách vở mà còn từ thực hành lâm sàng hằng ngày, từ bác sĩ và những đồng nghiệp có kinh nghiệm. Việc hiểu rõ quy trình điều trị, dụng cụ, vật tư và vai trò của mình trong từng ca điều trị sẽ giúp điều dưỡng tự tin hơn và phối hợp hiệu quả hơn với bác sĩ.

Bên cạnh chuyên môn, hãy chú trọng rèn luyện thái độ nghề nghiệp và kỹ năng giao tiếp. Sự tận tâm, cẩn trọng và khả năng trấn an người bệnh chính là những yếu tố giúp điều dưỡng nha khoa tạo dựng niềm tin với bệnh nhân và trở thành điểm tựa quan trọng trong ê-kíp điều trị.

Cuối cùng, tôi tin rằng nếu được làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, được đào tạo đúng hướng và không ngừng nỗ lực, điều dưỡng nha khoa hoàn toàn có thể phát triển lâu dài và trở thành những nhân sự nòng cốt trong hệ thống chăm sóc nha khoa hiện đạ

Quang Thành – Ngọc Linh