Luật Phòng bệnh mới: Chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe suốt đời

Luật Phòng bệnh vừa được Quốc hội thông qua ngày 10-12 được đánh giá là bước ngoặt lớn của ngành y tế, chính thức đưa công tác dự phòng trở thành trụ cột của hệ thống chăm sóc sức khỏe Việt Nam. Đạo luật mới kỳ vọng sẽ khắc phục những khoảng trống pháp lý tồn tại hơn một thập niên, đồng thời tạo nền tảng để người dân được chăm sóc sức khỏe liên tục, phòng bệnh từ sớm và giảm tình trạng điều trị khi đã quá muộn.

Luật Phòng bệnh đưa tầm soát, phòng bệnh từ sớm để giảm gánh nặng bệnh tật

Theo ông Dương Chí Nam, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), một trong những thay đổi căn bản nhất của luật lần này là mở rộng khái niệm “phòng bệnh”. Nếu trước đây luật chỉ tập trung vào bệnh truyền nhiễm, thì nay phạm vi được mở rộng sang bệnh không lây nhiễm như ung thư, tiểu đường, tim mạch, rối loạn sức khỏe tâm thần và các yếu tố nguy cơ như dinh dưỡng kém, môi trường ô nhiễm, hành vi lối sống không lành mạnh.

Sau hơn 17 năm thi hành, Luật Phòng chống bệnh truyền nhiễm 2007 đã giúp kiểm soát hiệu quả nhiều dịch bệnh. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi mạnh mẽ. Người dân đối mặt với gánh nặng bệnh mạn tính ngày càng lớn, trong khi hệ thống pháp lý chưa đủ bao quát và thiếu cơ chế để triển khai phòng bệnh một cách toàn diện. Luật mới ra đời nhằm lấp đầy những khoảng trống đó và tạo hành lang pháp lý hiện đại, phù hợp với mô hình y tế dựa trên dự phòng.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết luật đặt trọng tâm vào triết lý: “phòng bệnh suốt đời – phòng bệnh từ sớm – phòng bệnh từ xa”. Điều này thể hiện hướng tiếp cận mới, lấy người dân làm trung tâm, coi dự phòng là nền tảng, y tế cơ sở là tuyến chủ lực và truyền thông sức khỏe là nhiệm vụ xuyên suốt.

Luật Phòng bệnh bao gồm bốn nhóm nội dung chính: phòng chống bệnh truyền nhiễm; phòng chống bệnh không lây nhiễm và rối loạn sức khỏe tâm thần; đảm bảo dinh dưỡng trong phòng bệnh; và hệ thống điều kiện bảo đảm như nhân lực, tài chính, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và quỹ phòng bệnh. Đây là lần đầu tiên các yếu tố liên quan đến sức khỏe cộng đồng được tổng hợp trong một đạo luật thống nhất, giúp tăng tính liên ngành trong quản lý và triển khai.

Theo ông Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, luật mới mang tính toàn diện hơn nhiều so với các văn bản pháp lý trước đây. Luật kết nối yếu tố môi trường, an toàn thực phẩm, sức khỏe nghề nghiệp với phòng chống bệnh, hình thành một hệ sinh thái pháp lý hỗ trợ dự phòng bệnh tật. “Nếu không có nền tảng pháp lý mạnh, Việt Nam sẽ khó giảm gánh nặng bệnh tật trong bối cảnh già hóa nhanh và thay đổi hành vi sức khỏe”, ông Phu nhận định.

Một nội dung quan trọng khác của luật là thúc đẩy khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc sớm quy mô toàn dân. Đây được xem là bước đi chiến lược, nhằm phát hiện sớm bệnh mạn tính, nâng cao hiệu quả điều trị và giảm chi phí cho hệ thống y tế. Chính phủ cũng quy định rõ việc đa dạng hóa nguồn lực tài chính, trong đó bảo hiểm y tế sẽ chi trả một phần chi phí khám sức khỏe định kỳ theo lộ trình. Điều này giúp giảm gánh nặng chi phí cho người dân và tăng cơ hội tiếp cận dịch vụ dự phòng.

Theo PGS.TS Vũ Văn Giáp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, hiệu quả của phát hiện sớm thể hiện ở cả chất lượng sống và chi phí điều trị. Ông cho rằng Việt Nam nên ưu tiên sàng lọc bệnh ở nhóm nguy cơ cao — như người hút thuốc, người cao tuổi, người làm việc trong môi trường độc hại — để tối ưu nguồn lực và đạt hiệu quả cao nhất.

Luật Phòng bệnh cũng thể chế hóa hoạt động tiêm chủng chiến dịch – điểm mới mang tính bước ngoặt. Từ nay, Nhà nước có thể chủ động triển khai chiến dịch tiêm chủng khi phát hiện “khoảng trống miễn dịch” mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào viện trợ quốc tế như trước đây. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh nhiều bệnh như sởi, ho gà, sốt xuất huyết có nguy cơ bùng phát theo chu kỳ.

Tiêm chủng vắc xin là một trong những nội dung được Luật Phòng bệnh quy định để phòng bệnh

Để đảm bảo tính bền vững, luật quy định rõ Nhà nước phải bảo đảm kinh phí cho công tác phòng bệnh và thành lập quỹ phòng bệnh nhằm hỗ trợ ứng phó nhanh với dịch bệnh, đồng thời đầu tư dài hạn vào dự phòng. Đây là thay đổi lớn, bởi trước đây nhiều đơn vị y tế dự phòng gặp khó khăn do tự chủ tài chính.

Luật cũng tiếp cận theo vòng đời – từ chăm sóc sức khỏe bà mẹ mang thai, tiêm chủng trẻ nhỏ, phòng bệnh ở người trưởng thành đến chăm sóc người cao tuổi. Các nhóm yếu thế như vùng sâu vùng xa, người nghèo, người có nguy cơ cao được ưu tiên trong tiếp cận dịch vụ dự phòng. “Phòng bệnh phải công bằng, nếu bỏ sót nhóm yếu thế thì không thể bảo vệ cộng đồng”, ông Phu nhấn mạnh.

Luật Phòng bệnh, cùng với Luật Dân số vừa được thông qua, tạo nền tảng pháp lý cho chiến lược “người Việt mạnh khỏe” trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết, khả thi và sự đầu tư đúng mức cho y tế cơ sở và nhân lực dự phòng.