Điều khó hiểu hơn nữa là nhiều người không hề bị bệnh trên lâm sàng—các xét nghiệm y tế vẫn bình thường—nhưng sau Tết, họ lại cảm thấy như thể vừa trải qua một cơn bão dài. Điều này là bởi vì mệt mỏi không phải lúc nào cũng là vấn đề của bệnh tật. Thường thì, đó chỉ đơn giản là cơ thể mất cân bằng: rối loạn nhịp điệu giấc ngủ, nhịp điệu ăn uống, nhịp điệu thở, nhịp điệu vận động, và thậm chí cả nhịp điệu cảm xúc.
Trong chăm sóc sức khỏe chuyên nghiệp, điều dưỡng không chỉ giới hạn ở việc chăm sóc người bệnh. Điều dưỡng còn là nghệ thuật duy trì sự cân bằng ở người khỏe mạnh: nhịp sinh học, nhịp chức năng và nhịp phục hồi. Những người thực hành điều dưỡng chủ động có thể tận hưởng Tết mà không bị khó tiêu, mất ngủ, cao huyết áp, tăng đường huyết, căng thẳng kéo dài hoặc sự mệt mỏi dai dẳng thường theo sau kỳ nghỉ lễ.
Tết truyền thống là một món quà văn hóa. Nhưng để đón nhận trọn vẹn món quà này, chúng ta cũng cần một món quà khác: khả năng tự chăm sóc bản thân.
Nhiều thế kỷ trước, Thiền sư và Tổ sư Y học Từ Tinh đã để lại những lời dạy ngắn gọn nhưng sâu sắc, hướng dẫn con người sống hòa hợp với thiên nhiên. Những lời dạy này, được chắt lọc từ nhiều thế hệ quan sát cuộc sống, vẫn còn rất phù hợp khi được nhìn nhận qua lăng kính y học hiện đại: phòng bệnh là nền tảng, cân bằng là mục tiêu, can thiệp kịp thời để phục hồi và chăm sóc toàn diện con người như một sự tích hợp giữa thể chất, tinh thần và môi trường.
Chăm sóc chủ động trong dịp Tết có thể hiểu đơn giản là chăm sóc cơ thể trước khi nó bắt đầu có vấn đề, duy trì sự cân bằng trước khi nhịp sinh học bị xáo trộn. Mặc dù Tết là dịp vui vẻ, nhưng nó cũng là thời kỳ quá tải về mặt sinh lý: đi ngủ muộn hơn, ăn nhiều hơn và nặng hơn, uống rượu bia, đi lại thường xuyên, ngồi lâu, giao tiếp xã hội quá mức và kích thích cảm xúc mạnh mẽ. Chỉ vài ngày với những thói quen như vậy có thể phá vỡ nhịp sinh học ổn định trước đó, dẫn đến chán ăn, ngủ không sâu giấc, tinh thần nặng nề và thể chất uể oải.
Vì vậy, chăm sóc chủ động trong dịp Tết không phải là hạn chế cứng nhắc, mà là duy trì nhịp điệu: ăn uống đều đặn, ngủ đủ giấc, thở chậm và đều, vận động nhẹ nhàng hàng ngày và trạng thái tinh thần thư thái. Sự hoàn hảo là không cần thiết; chánh niệm là đủ - lắng nghe cơ thể với nhận thức và đối xử với nó bằng lòng tốt vào đúng thời điểm - để khi Tết qua đi, sức khỏe vẫn còn, tinh thần vẫn thanh thản và sức sống vẫn còn lưu lại trong cơ thể. Giờ đây, chúng ta hãy cùng tìm hiểu bảy nguyên tắc nuôi dưỡng thân thể—bảy điểm tựa nhỏ giúp thân thể luôn ổn định suốt mùa xuân.
Tết mang đến một loại niềm vui dễ làm cạn kiệt “Năng lượng” của con người: niềm vui từ những buổi sum họp gia đình, những bữa ăn thịnh soạn, những lời chúc tốt đẹp và những buổi tụ họp lễ hội. Khi kéo dài quá mức, niềm vui này có thể âm thầm làm suy yếu cơ thể. Mệt mỏi không xuất hiện ngay lập tức, mà xuất hiện sau đó—sau những đêm thức khuya, sau những bữa ăn quá no, sau những dịp nhậu nhẹt không thể tránh khỏi.
Theo thuật ngữ điều dưỡng, giữ gìn tinh hoa sinh lực có nghĩa là bảo tồn năng lượng sống và ngăn ngừa sự suy kiệt. Chăm sóc chủ động bắt đầu với một nguyên tắc đơn giản: tận hưởng vừa phải và biết khi nào nên dừng lại. Nếu bạn thức khuya, hãy cố gắng duy trì giờ thức dậy nhất quán để bảo vệ nhịp sinh học. Khi đi du lịch, hãy lên kế hoạch nghỉ ngơi thay vì cố gắng chịu đựng sự mệt mỏi. Khi mệt mỏi xuất hiện, hãy cho phép bản thân nghỉ ngơi sớm—mà không cảm thấy tội lỗi.
Cơ thể không đòi hỏi sự hoàn hảo. Nó chỉ yêu cầu được đối xử như một sinh vật sống với giới hạn, nhịp điệu và nhu cầu bảo tồn năng lượng. Vào đầu năm, không gì quý giá hơn việc duy trì đủ “năng lượng” bên trong để giúp bạn vượt qua cả mùa xuân.
Trong tất cả các phương pháp chăm sóc chủ động, có một phương thuốc đơn giản, miễn phí và luôn sẵn có: hơi thở. Trớ trêu thay, trong dịp Tết chúng ta thường thở nông hơn mà không nhận ra. Ăn quá nhiều, nói chuyện quá nhiều, lịch trình dày đặc, biến động cảm xúc và vai trò xã hội đều làm ngắn và nhanh nhịp thở. Thở nông khiến cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, cho phép
sự mệt mỏi tích tụ nhanh chóng.
Về mặt sinh lý, dưỡng khí có nghĩa là làm chậm và sâu hơi thở để kích hoạt phản ứng thư giãn của cơ thể. Chỉ cần một phút là đủ: hít vào 4 giây, giữ 2 giây, thở ra 6 giây; lặp lại năm lần. Nhịp thở chậm hơn—đặc biệt là với hơi thở ra dài hơn—kích thích hệ thần kinh phó giao cảm, làm dịu nhịp tim, thư giãn cơ bắp và đưa cơ thể vào trạng thái phục hồi.
Hãy thử cách này sau bữa ăn, sau các cuộc giao lưu xã hội, hoặc trước khi ngủ. Một phút có thể giống như mở ra một cánh cửa nhỏ để cả tâm trí và cơ thể có thể nghỉ ngơi.
Tết là mùa của tiếng cười, nhưng cũng là mùa của sự kích thích liên tục: âm thanh, tin nhắn, điện thoại cuộc gọi, ảnh, mạng xã hội và lịch trình chồng chéo. Bộ não hiếm khi có cơ hội nghỉ ngơi. Giống như cơ bắp, khi não bộ mệt mỏi, sự rối loạn chức năng sẽ xảy ra—dễ cáu gắt, khó tập trung, hay quên, căng thẳng và mất ngủ. Ổn định tinh thần trong chăm sóc chủ động có nghĩa là cho phép hệ thần kinh có thời gian để phục hồi. Về mặt sinh lý, não bộ cần những khoảng thời gian yên tĩnh ngắn nhưng đều đặn để giảm mức độ kích hoạt và khôi phục sự cân bằng giữa kích thích và ức chế. Do đó, hãy chủ động tắt màn hình ít nhất 30 phút mỗi ngày. Khi mất kiên nhẫn, hãy tạm dừng thay vì tranh luận—thay đổi chủ đề hoặc bước sang một không gian khác. Trong những chuyến đi dài hoặc du lịch, hãy nghỉ ngơi đầy đủ để bảo vệ cả hệ thần kinh và sự an toàn cá nhân.
Giữ gìn sự ổn định tinh thần không làm giảm niềm vui; nó ngăn niềm vui biến thành sự kiệt sức. Chỉ khi có một hệ thần kinh ổn định, chúng ta mới thực sự hiện diện trong những ngày đầu năm mới.
Một số dạng mệt mỏi không nằm ở dạ dày hay thể hiện trên chỉ số huyết áp, mà nằm sâu trong tim. Mệt mỏi từ kỳ vọng, so sánh và những câu hỏi tưởng chừng vô hại nhưng lại chạm đến những điểm nhạy cảm: “Tại sao bạn chưa…?”, “Khi nào bạn sẽ…?”, “Công việc của bạn dạo này thế nào…?”. Những căng thẳng như vậy âm thầm giữ hệ thần kinh trong trạng thái phòng thủ kéo dài, ngăn cản sự thư giãn thực sự.
Do đó, chăm sóc chủ động đôi khi đòi hỏi chăm sóc tâm trí cũng như thể chất. Khi tâm trí bất ổn, nhịp tim tăng, hơi thở trở nên nông và giấc ngủ kém đi. Thanh lọc tâm trí không có nghĩa là tránh né Mọi cuộc trò chuyện đều quan trọng, nhưng học cách sống nhẹ nhàng – tránh làm hại bản thân hoặc người khác.
Những câu nói nhỏ nhẹ có thể làm dịu bầu không khí:
• “Cứ cười trước đã.”
• “Để mai nghĩ xem sao.”
• “Ăn một miếng bánh cho vui thôi.”
Một câu nói nhẹ nhàng cũng có thể làm dịu bầu không khí gia đình. Khi môi trường dịu đi, cơ thể cũng vậy: huyết áp ổn định, hơi thở sâu hơn, và dễ ngủ hơn. Trong dịp Tết, sự ấm áp thường quan trọng hơn việc đúng sai.
Tết đầy rẫy những cám dỗ ngọt ngào: đồ ăn vặt luôn sẵn có, những bữa ăn thịnh soạn, những lời mời nhậu nhẹt nhiệt tình. Chúng ta ăn nhiều hơn vì vui, uống nhiều hơn vì lịch sự, thức khuya hơn vì sợ bỏ lỡ. Tuy nhiên, cơ thể không hiểu sự lịch sự – nó chỉ ghi nhận sự quá tải. Chăm sóc chủ động không phải là ăn kiêng nghiêm ngặt, mà là điều độ đúng lúc. Về mặt sinh lý, ăn quá nhiều khiến hệ tiêu hóa phải làm việc quá sức, gây ra sự dao động đường huyết, làm tăng nhịp tim và huyết áp, và nhanh chóng gây mệt mỏi.
Những nguyên tắc đơn giản là đủ:
• Ăn no khoảng 70%; dừng lại khi thức ăn vẫn còn ngon.
• Ăn kèm các món nhiều protein hoặc chất béo với canh hoặc rau để dễ tiêu hóa.
• Uống kèm mỗi ly nước với đồ uống có cồn để giảm mất nước và gánh nặng cho gan.
• Sau bữa ăn, đi bộ nhẹ nhàng trong 10 phút thay vì nằm xuống ngay lập tức.
Sự điều độ không làm giảm niềm vui; nó duy trì niềm vui. Một Tết dài với cơ thể khỏe mạnh và tinh thần thanh thản là phước lành thực sự của năm mới. Cơ thể phát triển mạnh nhờ sự đơn giản và ổn định, nhưng trong dịp Tết, chúng ta thường làm ngược lại: ăn vặt liên tục, các món ăn nhiều dầu mỡ, thức khuya liên tục, đồ uống có đường thay thế nước, trà đặc thay thế giấc ngủ. Tích lũy lại, những thói quen này gây quá tải cho hệ tiêu hóa, hệ thần kinh và quá trình trao đổi chất.
Duy trì tính chân thực trong chăm sóc điều dưỡng chủ động có nghĩa là quay trở lại các nhu cầu sinh lý cơ bản: bữa ăn thực sự, nghỉ ngơi thực sự, cuộc sống thực sự. Ăn uống đều đặn giúp ổn định hệ tiêu hóa và ngăn ngừa sự dao động thất thường của đường huyết. Giảm ăn vặt rải rác cho phép đường ruột được nghỉ ngơi. Ưu tiên các món ăn ấm, súp và món luộc giúp giảm tải cho dạ dày. Uống nước ấm và giảm đồ uống có ga làm giảm gánh nặng cho gan và thận. Và khi mệt mỏi xuất hiện, hãy cho phép nghỉ ngơi thay vì cố gắng hoàn thành. Cơ thể sở hữu khả năng tự điều chỉnh và phục hồi đáng kể—nếu chúng ta không liên tục cản trở nó bằng sự dư thừa. Khi sự đơn giản được giữ gìn, sự bình tĩnh sẽ tự nhiên theo sau.
Một đặc điểm nổi bật của Tết là ngồi lâu: ngồi ăn, trò chuyện, lướt điện thoại, xem tivi—cho đến khi cổ và vai cứng đờ, đau lưng, chân nặng trĩu. Ngồi lâu làm chậm tuần hoàn máu, gây ứ đọng
các khớp, làm suy giảm tiêu hóa và làm tăng mệt mỏi. Vận động trong dịp Tết không phải để giảm cân hay tập thể dục cường độ cao, mà là để đánh thức cơ thể. Chỉ vài phút vận động nhẹ nhàng có thể phục hồi tuần hoàn máu, bôi trơn khớp, hỗ trợ tiêu hóa và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Một “bài tập vận động 3 phút” đơn giản:
• Xoay nhẹ cổ, vai và hông để giải tỏa căng thẳng.
• Duỗi thẳng tay lên trên đồng thời hít thở sâu và thở ra chậm để mở rộng lồng ngực.
• Đi bộ quanh nhà hoặc ngoài trời trong 10-15 phút.
Một vài vòng là đủ để loại bỏ một lớp mệt mỏi tích tụ. Cơ thể cần vận động để lưu thông, giống như nước cần chuyển động để giữ được độ trong.
Danh sách kiểm tra chăm sóc “Sau Tết, không mệt mỏi”
• Buổi sáng: Nước ấm + 10 phút vận động nhẹ nhàng.
• Buổi trưa: Ăn nhẹ + đi bộ 10 phút.
• Buổi chiều: Cho mắt nghỉ ngơi + giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử trong 30 phút.
• Buổi tối: Tắm nước ấm + hít thở sâu 1 phút + đi ngủ càng sớm càng tốt.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo—chóng mặt ngày càng nặng, đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói lắp, nhịp tim không đều—hãy đến gặp bác sĩ ngay lập tức. Chăm sóc chủ động cũng có nghĩa là tránh sự chủ quan.
Mùa xuân trong gia đình bắt đầu từ mùa xuân trong cơ thể.
Vẻ đẹp của Tết Nguyên đán Việt Nam nằm ở việc chia sẻ thiện chí. Nhưng thiện chí không chỉ thể hiện qua lời chúc mừng hay phong bì lì xì – nó nằm ở một cơ thể bình an: giấc ngủ sâu, hơi thở nhẹ nhàng, ăn uống điều độ và nụ cười tự nhiên. Khi cơ thể thư thái, niềm vui sẽ trọn vẹn và bền lâu.
Bảy nguyên tắc được Thiền sư Tuệ Tĩnh truyền lại, khi áp dụng vào cuộc sống hiện đại, trở thành bảy món quà hàng ngày: tiết kiệm năng lượng để tránh kiệt sức, nuôi dưỡng hơi thở cho sự bình yên nội tâm, ổn định tâm trí để tránh những xáo trộn trong tâm trí, thanh lọc tâm hồn cho sự hòa thuận trong gia đình, tiết chế dục vọng để có sức khỏe bền vững, sống chân thật để có sự thanh thản và vận động nhẹ nhàng để mùa xuân tràn ngập từng khớp xương. Khi đó, chúng ta nhận ra rằng mùa xuân không chỉ ở bên ngoài hay trên bàn tiệc. Mùa xuân còn hiện hữu trong cách chúng ta chăm sóc bản thân – mỗi ngày, qua những hành động nhỏ bé.
Mong mỗi gia đình đều có một Tết đích thực: vui vẻ mà không mệt mỏi, sung túc mà không dư dả, đoàn tụ mà vẫn bình an. Vì cuối cùng, “tiền may mắn” quý giá nhất chính là sức khỏe—nền tảng giúp chúng ta vững vàng vượt qua năm tháng phía trước.
PhD, Herb Doctor PHUNG TUAN GIANG
Chairman, Institute for Research and Development of Vietnamese Traditional Medicine
Vice Chairman, Vietnam Private Medical Practice Association Head of Tho Xuan Duong Pharmacy – Guinness World Record: The oldest multi-generational family-run pharmacy in Vietnam
https://tapchidieuduong.vn/cham-soc-chu-dong-trong-dip-tet-bay-nguyen-tac-bao-duong-than-the-dua-tren-triet-ly-y-hoc-cua-thien-tin-do-7957.html
Link bài gốc Lấy link
