Luật Dân số – Bước ngoặt quan trọng trong công tác dân số và phát triển bền vững

Chiều 5/1/2026, tại buổi họp báo Công bố Lệnh của Chủ tịch nước về 13 luật đã được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương đã thông tin về những nội dung chính của Luật Dân số.

Tạo hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ cho công tác dân số

Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương thông tin, việc ban hành Luật Dân số không chỉ thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng mà còn tạo hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ cho công tác dân số trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn về cơ cấu, quy mô và chất lượng dân số.

Toàn cảnh buổi họp báo.

Trong những năm qua, công tác dân số đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp phát triển KT-XH, nâng cao đời sống Nhân dân. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra không ít thách thức như mức sinh giảm sâu ở nhiều địa phương, già hóa dân số diễn ra nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao, chất lượng dân số chưa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Việc ban hành Luật Dân số nhằm thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về công tác dân số, đặc biệt là Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về công tác dân số trong tình hình mới; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng; Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội; Kết luận số 149-KL/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW; Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương.

Luật Dân số được ban hành là yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn, phù hợp với xu thế phát triển và hội nhập quốc tế, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Quy định cụ thể, rõ ràng hơn về các chính sách dân số

Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương cho biết thêm, Luật Dân số được ban hành với mục đích tạo cơ sở pháp lý thống nhất, đồng bộ để thể chế hóa chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng về dân số; khắc phục những hạn chế, bất cập trong hệ thống pháp luật hiện hành; đồng thời đáp ứng yêu cầu công tác dân số trong bối cảnh mới.

Luật kế thừa các quy định còn phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003, đồng thời tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Một trong những điểm nổi bật của Luật Dân số là hệ thống chính sách được xây dựng theo hướng toàn diện, bao quát đầy đủ các nội dung từ truyền thông, giáo dục, vận động về dân số; điều chỉnh quy mô dân số; cơ cấu dân số; thích ứng với già hóa dân số; đến nâng cao chất lượng dân số và bảo đảm các điều kiện thực hiện công tác dân số.

So với Pháp lệnh Dân số năm 2003, Luật Dân số quy định cụ thể, rõ ràng hơn về các chính sách, biện pháp nâng cao chất lượng dân số, chăm sóc sức khỏe sinh sản, duy trì mức sinh thay thế và thích ứng với già hóa dân số. Các chính sách mang tính nguyên tắc, định hướng, đồng thời bảo đảm tính khả thi trên cơ sở đánh giá thực tiễn và chọn lọc kinh nghiệm quốc tế.

Luật Dân số có nhiều quy định mới, thể hiện rõ sự chuyển đổi tư duy trong công tác dân số. Trọng tâm chính sách được chuyển từ kế hoạch hóa gia đình sang phát triển, nâng cao chất lượng dân số; dân số và phát triển được lồng ghép trong mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Đối với việc duy trì mức sinh thay thế, Luật đưa ra nhiều giải pháp hỗ trợ thiết thực như tăng thời gian nghỉ thai sản, hỗ trợ tài chính khi sinh con, bổ sung đối tượng được mua, thuê mua nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở; tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động quy định mức hỗ trợ cao hơn mức do Chính phủ quy định, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

Luật cũng quy định chặt chẽ các biện pháp giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, trong đó cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; cấm thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi, trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh theo quy định của Bộ Y tế; khuyến khích đưa nội dung không trọng nam hơn nữ vào hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư; tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Thích ứng với già hóa dân số là một nội dung lớn, xuyên suốt của Luật. Theo đó, người dân được khuyến khích chủ động chuẩn bị cho tuổi già về sức khỏe, tài chính, tâm lý; tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; học tập nâng cao kiến thức, kỹ năng để duy trì sức khỏe thể chất và tinh thần. Luật cũng quy định phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng, gia đình và cơ sở chăm sóc; hỗ trợ đào tạo kỹ năng chăm sóc nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ.

Bên cạnh đó, Luật chú trọng nâng cao chất lượng dân số thông qua việc khuyến khích nam, nữ tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước hôn nhân; khám sàng lọc trước sinh và sơ sinh; bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản không bị phân biệt đối xử; cấm nạo phá thai vì mục đích lựa chọn giới tính thai nhi.

"Việc Quốc hội ban hành Luật Dân số khẳng định quyết tâm chính trị cao của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội trong công tác dân số, hướng tới mục tiêu đạt và duy trì vững chắc mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng hiệu quả với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số, qua đó góp phần quan trọng vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới", Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh.

Nguồn: Sức khỏe & Đời sống