Lạ hơn nữa là có những người không hề ốm, xét nghiệm vẫn bình thường, nhưng sau Tết lại mệt như vừa đi qua một mùa bão. Bởi mệt đâu chỉ là chuyện bệnh, mệt đôi khi chỉ là cơ thể bị lệch nhịp. Nhịp ngủ lệch. Nhịp ăn lệch. Nhịp thở lệch. Nhịp vận động lệch. Và cả nhịp cảm xúc cũng lệch.
Trong chuyên môn chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng không chỉ là chăm sóc người bệnh. Điều dưỡng còn là nghệ thuật giữ nhịp cho người khỏe: nhịp sinh học, nhịp vận hành, nhịp phục hồi. Một người biết điều dưỡng chủ động có thể ăn Tết mà không lo đầy bụng, mất ngủ, tăng huyết áp, tăng đường huyết, stress kéo dài hay sự mệt mỏi rã rời sau đó.
Tết cổ truyền là một món quà của văn hóa. Nhưng muốn nhận món quà ấy trọn vẹn, ta cần thêm một món quà nữa: biết chăm mình.
Từ xa xưa, Y Tổ Tuệ Tĩnh thiền sư đã để lại những lời dạy ngắn gọn mà hàm súc để chỉ ra con đường sống thuận theo tự nhiên. Đó là những kết tinh của kinh nghiệm quan sát sự sống qua nhiều thế hệ. Khi nhìn lại dưới ánh sáng của y học hiện đại, ta nhận ra những minh triết ấy vẫn nguyên giá trị: lấy dự phòng làm gốc, giữ cơ thể ở trạng thái cân bằng, can thiệp kịp thời để phục hồi, và chăm sóc con người như một chỉnh thể thống nhất giữa thân – tâm – môi trường.
Điều dưỡng chủ động trong những ngày Tết là gì?
Điều dưỡng chủ động trong những ngày Tết có thể hiểu đơn giản là chăm sóc cơ thể trước khi nó lên tiếng mệt mỏi, giữ cân bằng trước khi mọi thứ lệch nhịp. Tết là khoảng thời gian vui vẻ nhưng cũng là giai đoạn cơ thể phải làm việc quá tải: ngủ muộn hơn thường ngày, ăn nhiều và đậm đà hơn, uống rượu bia, di chuyển liên tục, ngồi lâu, nói cười nhiều, cảm xúc dồn dập. Chỉ cần vài ngày như vậy, nhịp sinh học vốn ổn định đã có thể rối loạn, dẫn đến cảm giác ăn không ngon, ngủ không sâu, đầu nặng, người uể oải.
Vì thế, điều dưỡng chủ động trong Tết không phải là kiêng khem cứng nhắc, mà là giữ nhịp. Giữ nhịp ăn điều độ, nhịp ngủ đủ sâu, nhịp thở chậm và đều, nhịp vận động nhẹ nhàng mỗi ngày, và nhịp cảm xúc được thư giãn. Không cần cực đoan, không cần hoàn hảo. Chỉ cần đủ tỉnh táo để lắng nghe cơ thể và đủ tử tế để chăm sóc nó đúng lúc, để Tết qua đi mà sức vẫn còn nguyên, tinh thần vẫn nhẹ, và mùa xuân vẫn ở lại trong thân mình. Xin mời bạn cùng bước qua 7 nguyên tắc dưỡng thân như bảy chiếc neo nhỏ giữ cơ thể vững vàng qua mùa xuân.
Tết mang một kiểu vui rất dễ “hao pin”: vui vì gặp người thân, vì mâm cơm đầy, vì những lời chúc tốt lành, vì không khí sum họp. Nhưng niềm vui ấy, nếu kéo dài quá mức, lại âm thầm làm cơ thể suy kiệt. Cái mệt không xuất hiện ngay, mà đến sau đó: sau một đêm ngủ muộn, sau vài bữa ăn quá no, sau những cuộc rượu khó từ chối. Trong điều dưỡng, “bế tinh” có thể hiểu giản dị là giữ gìn năng lượng sống, không để cơ thể tiêu hao đến mức cạn kiệt. Điều dưỡng chủ động bắt đầu từ một nguyên tắc rất đời thường: vui vừa đủ và biết dừng đúng lúc. Thức khuya thì cố giữ giờ thức dậy ổn định để nhịp sinh học không bị rối loạn. Đi xa thì chia quãng nghỉ, đừng ép cơ thể chịu đựng liên tục. Khi đã thấy mệt, cho phép mình rút lui sớm hơn một chút, không cần cảm thấy có lỗi. Cơ thể không đòi hỏi ta phải hoàn hảo. Nó chỉ cần được đối xử như một sinh thể sống, có giới hạn, có nhịp điệu và cần được bảo toàn năng lượng. Lộc đầu năm, suy cho cùng, không quý bằng việc giữ được “pin trong người” còn đủ đầy để đi trọn cả mùa xuân.
Trong tất cả các phương pháp điều dưỡng chủ động, có một “liều thuốc” đơn giản, miễn phí và luôn sẵn có: hơi thở. Nhưng trớ trêu là vào những ngày Tết, ta lại thường thở nông hơn mà không hay biết. Ăn no, nói nhiều, lịch trình dày, cảm xúc liên tục thay đổi… tất cả đều khiến nhịp thở ngắn và gấp. Khi hơi thở nông, cơ thể bước vào trạng thái căng thẳng kéo dài và mệt mỏi tích lũy rất nhanh.
Dưỡng khí, về mặt sinh lý, chính là làm chậm và làm sâu nhịp thở để kích hoạt cơ chế thư giãn của cơ thể. Chỉ cần một phút: hít vào 4 giây, giữ 2 giây, thở ra 6 giây, lặp lại 5 lần. Nhịp thở chậm, đặc biệt là thì thở ra dài hơn thì hít vào, giúp hệ thần kinh phó giao cảm hoạt động mạnh hơn, từ đó làm dịu nhịp tim, giảm căng cơ và giúp cơ thể chuyển sang chế độ hồi phục.
Hãy thử sau bữa ăn, sau khi tiếp khách hoặc trước khi ngủ. Một phút thôi, nhưng giống như ta vừa mở một cánh cửa nhỏ để tâm trí và cơ thể được nghỉ ngơi.
Tết là mùa của tiếng cười, nhưng cũng là mùa của kích thích dồn dập. Âm thanh, tin nhắn, cuộc gọi, ảnh chụp, mạng xã hội, lịch hẹn nối tiếp nhau… tất cả khiến não bộ gần như không có khoảng trống để nghỉ. Cũng như cơ bắp, não mệt thì sinh rối loạn: dễ cáu gắt, khó tập trung, hay quên, stress và mất ngủ.
“Tồn thần” trong điều dưỡng chủ động chính là giữ cho hệ thần kinh được ổn định và có thời gian hồi phục. Về mặt sinh lý, não cần những khoảng yên lặng ngắn nhưng đều đặn để hạ mức kích hoạt, tái lập sự cân bằng giữa hưng phấn và ức chế. Vì vậy, mỗi ngày nên chủ động tắt màn hình ít nhất 30 phút để đầu óc được lắng xuống. Khi nhận ra mình bắt đầu mất kiên nhẫn, thay vì cố tranh luận, hãy dừng lại, đổi chủ đề hoặc bước ra một không gian khác. Giữ thần không phải để Tết bớt vui, mà để niềm vui ấy không biến thành mệt mỏi. Khi thần kinh vững, ta mới thật sự có mặt trọn vẹn trong những ngày đầu năm.
Có những kiểu mệt không nằm ở dạ dày, cũng chẳng hiện trên huyết áp, mà nằm sâu trong lòng. Mệt vì kỳ vọng, vì so sánh, vì những câu hỏi tưởng như vô tình nhưng lại chạm vào chỗ nhạy cảm: “Sao chưa…?”, “Bao giờ…?”, “Dạo này làm ăn thế nào…?”. Những căng thẳng ấy âm thầm làm hệ thần kinh bị kích thích kéo dài, khiến cơ thể khó thư giãn dù không hề lao động nặng.
Vì thế, trong điều dưỡng chủ động, đôi khi cần chăm tâm cùng với chăm thân. Khi tâm rối, hệ thần kinh luôn ở trạng thái phòng vệ, nhịp tim nhanh hơn, hơi thở nông hơn, giấc ngủ kém hơn. “Thanh tâm” không phải là né tránh mọi câu chuyện, mà là học cách sống mềm, để không tự làm tổn thương mình và người khác. Có những câu nói rất nhỏ nhưng đủ để làm dịu không khí: “Thôi mình cười cái đã.”; “Việc này để mai tính.”; “Ăn miếng bánh cho vui đi.” Chỉ một câu nói nhẹ cũng có thể làm dịu không khí gia đình. Và khi không khí dịu lại, cơ thể cũng dịu theo: huyết áp ổn hơn, hơi thở sâu hơn, giấc ngủ đến dễ hơn. Tết, nhiều khi không cần đúng, chỉ cần ấm, là đủ để thân và tâm cùng được nghỉ.
Tết luôn đầy những cám dỗ ngọt ngào: bánh kẹo lúc nào cũng sẵn trên bàn, mâm cơm đủ món, lời mời rượu bia rộn ràng. Ta ăn thêm vì vui, uống thêm vì nể, thức thêm vì sợ bỏ lỡ không khí. Nhưng cơ thể thì không biết “nể”. Nó chỉ biết mình đang bị quá tải.
Điều dưỡng chủ động không phải là ăn kiêng khắt khe, mà là biết tiết chế đúng lúc. Về mặt sinh lý, khi ăn quá no, hệ tiêu hóa phải làm việc quá mức, đường huyết dao động mạnh, nhịp tim và huyết áp dễ tăng, cảm giác mệt sẽ đến rất nhanh. Vì vậy, chỉ cần những nguyên tắc đơn giản:
Ăn đến khoảng 70% no, dừng khi vẫn còn thấy ngon.
Sau món nhiều đạm hay nhiều mỡ, đổi bằng một bát canh hoặc một đĩa rau để giúp tiêu hóa nhẹ hơn.
Nếu có rượu bia, mỗi ly nên đi kèm một ly nước để giảm mất nước và gánh nặng cho gan.
Sau bữa ăn, đi bộ nhẹ 10 phút giúp dạ dày làm việc thuận lợi hơn, thay vì nằm ngay.
Tiết chế không làm Tết kém vui. Ngược lại, nó giúp cơ thể bền hơn để niềm vui kéo dài trọn vẹn. Tết dài, thân khỏe, tinh thần nhẹ, đó mới là cái phúc thật sự của những ngày đầu năm.
Cơ thể vốn thích sự đơn giản và ổn định, nhưng ngày Tết ta lại thường đối xử với nó theo cách ngược lại: ăn vặt suốt ngày, món ăn nhiều tầng vị và nhiều dầu mỡ, thức khuya liên tiếp, nước ngọt thay cho nước lọc, trà đặc thay cho giấc ngủ. Những điều nhỏ ấy cộng dồn lại khiến hệ tiêu hóa, thần kinh và chuyển hóa phải làm việc quá sức.
“Thủ chân” trong điều dưỡng chủ động là quay về những nhu cầu cơ bản nhất của sinh lý: ăn thật, ngủ thật, sống thật. Ăn đúng bữa giúp nhịp tiêu hóa ổn định, tránh tình trạng đường huyết lên xuống thất thường. Bớt ăn vặt rải rác trong ngày để ruột được nghỉ ngơi. Ưu tiên các món ấm, món canh, món luộc giúp dạ dày làm việc nhẹ nhàng hơn. Uống nước ấm, giảm nước ngọt có ga để hạn chế gánh nặng cho gan và thận. Và khi đã thấy mệt, cho phép cơ thể nghỉ ngơi thay vì cố gắng “làm cho xong”.
Cơ thể luôn có khả năng tự điều chỉnh và phục hồi rất mạnh mẽ, miễn là ta đừng liên tục cản trở nó bằng sự quá đà. Giữ được cái “thật” trong sinh hoạt, cơ thể tự khắc sẽ yên.
Tết có một thói quen rất đặc trưng: ngồi nhiều. Ngồi ăn, ngồi trò chuyện, ngồi lướt điện thoại, ngồi xem tivi… đến khi cổ vai gáy cứng lại, lưng mỏi, chân nặng như đeo thêm đá. Khi ngồi lâu, máu lưu thông chậm, cơ khớp bị ứ trệ, tiêu hóa kém và cảm giác mệt tăng lên rõ rệt.
Vì vậy, vận động ngày Tết không phải để giảm cân hay tập nặng, mà để đánh thức lại cơ thể. Chỉ cần vài phút chuyển động nhẹ cũng đủ giúp khí huyết lưu thông, khớp được bôi trơn, hệ tiêu hóa hoạt động tốt hơn và giấc ngủ sâu hơn.
Ta có thể làm một bài “luyện hình 3 phút”:
Xoay nhẹ cổ, vai, hông để giải phóng căng cứng. Vươn tay lên cao, hít sâu, thở chậm vài lần để mở lồng ngực.
Sau đó đi bộ quanh nhà hoặc ngoài sân 10–15 phút.
Chỉ vài vòng thôi, nhưng cảm giác như rũ được một lớp mệt tích lại suốt ngày.
Cơ thể cần được động để thông, cũng như nước cần chảy để trong. Vận động nhẹ mỗi ngày không chỉ giúp dễ chịu hơn, mà còn khiến những miếng bánh chưng trở nên “đáng thưởng” hơn hẳn.
“Checklist” điều dưỡng “Qua Tết không mệt”
Buổi sáng: nước ấm + vận động nhẹ 10 phút.
Buổi trưa: ăn vừa đủ + đi bộ 10 phút.
Buổi chiều: nghỉ mắt + giảm màn hình 30 phút.
Buổi tối: tắm ấm + thở 1 phút + ngủ sớm nhất có thể.
Và đừng quên: nếu có dấu hiệu bất thường như chóng mặt tăng dần, đau ngực, khó thở, tê yếu nửa người, nói khó, tim đập bất thường… hãy đi khám sớm. Điều dưỡng chủ động cũng là biết không chủ quan.
Xuân trong nhà bắt đầu từ xuân trong thân thể
Tết Việt đẹp ở chỗ người ta trao nhau điều lành. Nhưng điều lành không chỉ nằm trong lời chúc hay phong bao đỏ, mà nằm trong một cơ thể bình an: ngủ được sâu, thở được nhẹ, ăn vừa đủ, và cười không gượng. Khi thân thể yên, niềm vui mới thật sự trọn vẹn và ở lại lâu.
Bảy nguyên tắc dưỡng thân mà Y Tổ Tuệ Tĩnh thiền sư truyền lại, khi đặt vào nhịp sống hôm nay, đã trở thành bảy món quà rất đời thường: giữ sức để không kiệt, nuôi hơi thở để tâm an, giữ thần trí để đầu không bão, thanh tâm để nhà yên, tiết chế để thân bền, sống thật để nhẹ người, và vận động để xuân chảy trong từng khớp xương. Rồi ta nhận ra, mùa xuân không chỉ ở ngoài trời hay trong mâm cỗ. Mùa xuân còn ở ngay trong cách ta chăm sóc chính mình, từng ngày, từng việc nhỏ.
Xin chúc mỗi gia đình một cái Tết đúng nghĩa: vui mà không mệt, đủ đầy mà không quá, sum họp mà vẫn bình an. Bởi sau cùng, món lì xì quý nhất vẫn là sức khỏe, thứ giúp ta đi trọn vẹn cả một năm phía trước.
Tiến sĩ – Lương y PHÙNG TUẤN GIANG
Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam Phó Chủ tịch Hội Hành nghề Y tư nhân Việt Nam
Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường – Kỷ lục Guinness: Nhà thuốc gia truyền nhiều đời nhất Việt Nam
https://tapchidieuduong.vn/dieu-duong-chu-dong-ngay-tet-7-nguyen-tac-duong-than-theo-minh-triet-y-to-8009.html
Link bài gốc Lấy link
