Cúng ông Công ông Táo: Hóa cá giấy hay thả cá chép sống?

Trao đổi với phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống, PGS.TS Lê Quý Đức – Nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng, cần hiểu đúng bản chất của nghi lễ ông Công ông Táo để tránh những tranh cãi không cần thiết.

Nhiều gia đình lựa chọn chỉ hóa cá giấy trong ngày lễ ông Công ông Táo. Ảnh: Bích Hà.

Theo PGS.TS Lê Quý Đức, trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, cá chép là hình ảnh mang tính biểu trưng, gắn với quan niệm "cá chép hóa rồng", thể hiện sự vượt khó, thăng hoa và là phương tiện kết nối giữa trần gian với thiên giới. Việc cúng cá chép vì thế không đơn thuần là dâng một con vật cụ thể, mà là gửi gắm ước vọng và sự thành kính của gia chủ.

"Trong lịch sử, không phải lúc nào người dân cũng có điều kiện cúng cá chép sống. Có những vùng chỉ dùng tranh vẽ, hình nhân, cá giấy. Điều quan trọng không nằm ở vật chất lễ vật, mà ở ý nghĩa biểu trưng và tấm lòng của người thực hành nghi lễ", PGS.TS Lê Quý Đức phân tích.

Từ góc nhìn này, việc chỉ cúng và hóa cá giấy không thể xem là sai phong tục, nếu gia chủ thực hiện nghi lễ một cách nghiêm túc, thành tâm.

Nhiều gia đình chọn cũng và thả cá chép thật trong lễ ông Công ông Táo. Ảnh: Pinterest.

PGS.TS Lê Quý Đức cho biết, phong tục không phải là thứ "đóng băng", mà luôn vận động, thích nghi với bối cảnh xã hội. Trong điều kiện đô thị hóa nhanh, không gian công cộng hạn chế, ao hồ bị ô nhiễm, việc thả cá chép thiếu kiểm soát thậm chí còn gây phản tác dụng.

"Có không ít trường hợp cá bị thả xuống những nguồn nước không phù hợp, cá chết ngay sau đó, hoặc người dân thả kèm túi nilon, tro vàng mã, gây ô nhiễm môi trường. Nếu xét về mặt đạo lý và văn hóa, điều đó còn đi ngược lại tinh thần nhân văn của phong tục", ông Đức nhận định.

Thị trường đồ lễ cúng ông Công, ông Táo bắt đầu nhộn nhịp. Ảnh: Đan Tâm.

Cũng theo PGS.TS Lê Quý Đức, điều cốt lõi cần được gìn giữ trong lễ cúng ông Công ông Táo không phải là hình thức lễ vật, mà là ý nghĩa tinh thần phía sau nghi lễ.

"Táo quân là biểu tượng cho nếp nhà, cho đạo lý gia đình, cho sự chứng giám những việc thiện - ác của con người trong một năm. Nghi lễ tiễn Táo quân về trời vì thế mang tính nhắc nhở con người sống có trách nhiệm hơn với gia đình và xã hội.

Từ quan điểm này, việc gia chủ lựa chọn cúng cá giấy, hoa quả, hương đăng gọn nhẹ, nhưng thực hiện trong không khí trang nghiêm, thành kính, vẫn hoàn toàn phù hợp với truyền thống. Ngược lại, nếu lễ vật đầy đủ, thậm chí cầu kỳ, nhưng làm theo kiểu hình thức, phô trương, thì cũng khó có thể nói là giữ trọn "hồn" phong tục", PGS.TS Lê Quý Đức nói.

PGS.TS Lê Quý Đức nhấn mạnh, trong đời sống hiện đại, điều quan trọng là hiểu đúng để thực hành đúng, thay vì rập khuôn hoặc chạy theo tâm lý "nhà người ta làm thế". Truyền thống không nằm ở việc phải làm y hệt cha ông, mà nằm ở việc giữ được những giá trị cốt lõi mà cha ông gửi gắm. Nếu chỉ hóa cá giấy nhưng vẫn giữ được sự thành tâm, hướng thiện và ý thức bảo vệ môi trường, thì đó vẫn là một cách tiếp nối truyền thống một cách văn minh.

Nguồn: Báo Sức khỏe và Đời sống