Chiến dịch 500 ngày đêm: Tìm lại tên liệt sĩ bằng mẫu ADN - hành trình chưa khép lại

Hơn nửa thế kỷ chờ ngày đoàn tụ

Buổi sáng cuối tháng 6, tại điểm thu nhận mẫu ADN tại phường Trường Vinh (Nghệ An), người chống gậy, người được con cháu dìu từng bước vào khu vực lấy mẫu. Không ít mái đầu bạc đã bước sang tuổi 70, 80, thậm chí ngoài 90. Trên tay họ là những tập hồ sơ cũ, giấy báo tử đã ngả màu và cả những hy vọng được gìn giữ suốt hàng chục năm.

Bà Nguyễn Thị Xuyên (75 tuổi, quê xã Thanh Chương) lặng lẽ ngồi chờ đến lượt. Trên tờ giấy đăng ký là tên người em trai Nguyễn Văn Kiều, liệt sĩ hy sinh năm 1970 tại chiến trường miền Nam. Hơn 50 năm qua, gia đình bà chưa một lần biết chính xác nơi ông nằm lại.

Cha mẹ bà trước lúc nhắm mắt vẫn đau đáu mong tìm được con. Đến lượt người anh trai cũng mang theo nỗi day dứt ấy khi qua đời. Những chuyến đi dò hỏi đồng đội cũ, tìm đến các nghĩa trang, gửi đơn thư nhiều nơi cuối cùng đều rơi vào bế tắc vì hồ sơ thất lạc, thông tin quá ít. 

Đặt ngón tay lên bàn để cán bộ lấy mẫu sinh phẩm, bà Xuyên nói: "Được hướng dẫn lấy mẫu ADN, tôi thấy mình lại có thêm một niềm hy vọng. Chỉ mong một ngày nào đó em tôi được trở về với gia đình".

Hơn nửa thế kỷ, trên bàn thờ gia đình, bà Phạm Thị Vĩ (87 tuổi) vẫn giữ một chiếc hộp gỗ cũ. Trong đó chỉ còn vài kỷ vật ít ỏi của người em trai, liệt sĩ Phạm Văn Xuân, hy sinh năm 1970. Một bức ảnh đã ngả màu theo năm tháng và tờ giấy báo tử được bà nâng niu, cất giữ suốt hơn 50 năm.

Bà kể, ba năm sau ngày nhập ngũ, gia đình nhận được giấy báo tử với vài dòng ngắn ngủi, "Hy sinh trong khi làm nhiệm vụ chiến đấu tại mặt trận phía Nam". Không địa điểm hy sinh cụ thể. Không thông tin phần mộ. Không thêm một kỷ vật nào khác.

Từ đó, cha mẹ bà Vĩ bắt đầu hành trình đi tìm con. Họ lần theo lời kể của đồng đội cũ, tìm đến nhiều nghĩa trang liệt sĩ, gửi thư khắp nơi với mong mỏi có thêm một manh mối. Thời gian trôi qua, mọi thông tin vẫn bặt vô âm tín. Mẹ bà mất đi trong nỗi nhớ con. Người cha trước lúc nhắm mắt chỉ kịp dặn các con, "Nếu còn điều kiện thì cố tìm em về". Lời dặn ấy trở thành tâm nguyện của cả gia đình.

Hơn nửa thế kỷ qua, bà Vĩ cùng người thân vẫn lặn lội nhiều nơi, từ Nam ra Bắc, sang cả Campuchia, chỉ mong có thêm một tia hy vọng. "Dù không thể đưa em về quê thì gia đình cũng chỉ mong biết chính xác nơi em nằm lại để có thể thắp cho em một nén hương và gọi đúng tên em trên bia mộ", bà Vĩ nghẹn ngào.

Công nghệ nối dài nghĩa tình tri ân

Nếu trước đây việc tìm kiếm chủ yếu dựa vào ký ức đồng đội, hồ sơ lưu trữ hay những thông tin truyền miệng thì ngày nay, ADN mở ra thêm một con đường khác. Đó là con đường của khoa học.

Các cán bộ trực tiếp tiếp nhận hồ sơ cho biết, không ít gia đình đăng ký thông tin từ rất lâu nhưng vẫn chưa có kết quả. Nhiều thân nhân trực hệ của liệt sĩ đã qua đời. Việc lấy mẫu phải thực hiện từ cháu, chắt hoặc người thân theo dòng mẹ, khiến quá trình đối sánh gene trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Mỗi mẫu sinh phẩm vì thế đều mang theo hy vọng của cả một gia đình và đặt ra yêu cầu rất cao về độ chính xác.

Theo Trung tá Chu Chí Quốc, Đội trưởng Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội Công an tỉnh Nghệ An, mỗi thông tin người dân cung cấp, dù rất nhỏ, đều có thể trở thành mắt xích quan trọng trong quá trình xác định danh tính liệt sĩ. Chiến dịch thu nhận mẫu ADN vì thế không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là sự phối hợp của nhiều lực lượng, từ công an, chính quyền địa phương đến các tổ chức đoàn thể và người dân.

Từ ngày 25/6 đến 1/7/2026, Công an tỉnh Nghệ An tổ chức cao điểm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ tại 130 xã, phường với bảy điểm lấy mẫu trên toàn tỉnh. Qua rà soát, lực lượng chức năng xác định hơn 21.000 thân nhân đủ điều kiện lấy mẫu để phục vụ đối sánh ADN.

Để chuẩn bị cho chiến dịch, dữ liệu thân nhân được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đồng thời tiếp tục đối chiếu, làm sạch thông tin nhằm hạn chế tối đa sai sót. 372 cán bộ, chiến sĩ được huy động làm việc liên tục tại các điểm thu nhận.

Giữa những ngày cuối tháng 6 nắng như đổ lửa, tại các điểm thu nhận mẫu ADN ở Nghệ An, nhiều cán bộ, chiến sĩ vẫn làm việc từ sáng sớm đến tối muộn. Có ngày, công việc kéo dài sang cả buổi tối để kịp hoàn thành hàng trăm mẫu sinh phẩm theo kế hoạch.

Đại tá Lương Thế Lộc, Trưởng phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh Nghệ An cho biết, điều lực lượng công an trăn trở nhất không phải khối lượng công việc lớn mà là phần lớn thân nhân liệt sĩ đều đã ở tuổi xế chiều. Nhiều người sức khỏe yếu, đi lại khó khăn, có người sinh sống ở các tỉnh xa, có người nhiều năm không còn đủ điều kiện tự mình đi tìm thông tin về người thân.

"Chúng tôi xác định đây không đơn thuần là nhiệm vụ chuyên môn. Mỗi mẫu ADN được thu nhận là thêm một cơ hội để một gia đình có thể tìm lại người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Đó cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc", Đại tá Lương Thế Lộc nói.

Để người dân thuận tiện nhất, Công an tỉnh Nghệ An phối hợp với chính quyền các địa phương bố trí các điểm lấy mẫu ở vị trí dễ tiếp cận, sắp xếp thời gian hợp lý, tổ chức lực lượng hướng dẫn, phân luồng ngay từ khâu tiếp đón.

Với những thân nhân tuổi cao, sức yếu hoặc không thể tự đi lại, lực lượng chức năng chủ động bố trí phương tiện đưa đón, thậm chí cử cán bộ đến tận nơi thu nhận mẫu. Ở nhiều điểm lấy mẫu, đoàn thanh niên, hội phụ nữ, mặt trận và các tổ chức đoàn thể cũng tham gia hỗ trợ, chuẩn bị nước uống, suất ăn nhẹ và hướng dẫn người dân hoàn tất các thủ tục.

Cùng với việc bảo đảm tiến độ, vấn đề được nhiều gia đình quan tâm là tính an toàn của dữ liệu ADN. Theo Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, toàn bộ thông tin và dữ liệu gene đều được quản lý trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư theo quy trình bảo mật nghiêm ngặt. Việc thu nhận, bảo quản, vận chuyển và lưu trữ mẫu sinh phẩm được thực hiện đúng quy định chuyên môn, bảo đảm tính chính xác và an toàn trong toàn bộ quá trình đối sánh.

"Phía sau mỗi mẫu ADN là nỗi mong ngóng của một gia đình. Chúng tôi sẽ nỗ lực thu nhận đầy đủ các mẫu trên địa bàn để phục vụ công tác đối sánh, góp phần tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ chưa rõ thông tin", Đại tá Lương Thế Lộc chia sẻ.

Theo Báo Sức khoẻ và Đời sống