3 “đòn bẩy” để Chương trình mục tiêu quốc gia Y tế – Dân số 2026–2035 đi vào cuộc sống

Chuyển tư duy: từ chữa bệnh sang phòng bệnh, từ bệnh viện về cơ sở

Khác với các chương trình trước đây, Chương trình mục tiêu quốc gia Y tế – Dân số giai đoạn 2026–2035 được thiết kế với nội hàm rộng hơn, hướng tới nâng cao sức khỏe toàn diện, kéo dài tuổi thọ và cải thiện chất lượng sống của người dân. Trọng tâm được đặt vào y tế cơ sở và y tế dự phòng – hai “nền móng” của hệ thống y tế nhưng lâu nay chưa được đầu tư tương xứng.

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Y tế) tham luận.

Cách tiếp cận mới không chỉ tập trung điều trị khi người dân đã mắc bệnh, mà nhấn mạnh phát hiện sớm, quản lý sớm các yếu tố nguy cơ, chăm sóc sức khỏe ban đầu ngay tại cộng đồng. Đồng thời, nội dung dân số cũng được mở rộng, không chỉ dừng ở mức sinh mà chú trọng chất lượng dân số, thích ứng với già hóa, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh và tăng cường chăm sóc các nhóm yếu thế.

Trụ cột thứ nhất: Thể chế phải đi trước, rõ ràng và dễ thực thi

Muốn chương trình triển khai thông suốt từ trung ương đến địa phương, hệ thống thể chế và hướng dẫn cần được hoàn thiện sớm, đồng bộ và sát thực tế. Điều này bao gồm việc ban hành đầy đủ báo cáo nghiên cứu khả thi, các hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật cho từng nội dung can thiệp, cũng như quy định rõ nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách.

Đặc biệt, cơ chế phân cấp, phân quyền cần được cụ thể hóa để địa phương chủ động triển khai, nhưng vẫn bảo đảm thống nhất mục tiêu chung. Các quy định về quản lý, sử dụng, thanh toán và quyết toán kinh phí phải minh bạch, đơn giản hóa thủ tục, tránh để chậm trễ giải ngân làm ảnh hưởng tiến độ chương trình.

Song song đó, việc xây dựng bộ chỉ tiêu giám sát theo kết quả – thay vì chỉ theo hoạt động – sẽ giúp đo lường chính xác tác động thực sự của chương trình đối với sức khỏe người dân.

Trụ cột thứ hai: Bố trí nguồn lực đủ và đúng chỗ

Nguồn lực của chương trình không chỉ là ngân sách, mà còn bao gồm nhân lực, cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ. Việc phân bổ cần tập trung vào những “điểm nghẽn” cốt lõi như trạm y tế xã, hệ thống dự phòng, mạng lưới sàng lọc và quản lý bệnh không lây nhiễm.

Nhân lực y tế cơ sở phải được bảo đảm cả về số lượng lẫn chất lượng, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn. Cùng với đó, cần huy động hợp lý các nguồn lực xã hội hóa, hợp tác công – tư ở những lĩnh vực phù hợp, nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc công bằng và khả năng tiếp cận của người dân.

Một yêu cầu quan trọng khác là bố trí vốn kịp thời, liên tục theo lộ trình 10 năm của chương trình, tránh tình trạng “đầu voi đuôi chuột” khi nguồn lực chỉ dồn mạnh ở giai đoạn đầu.

Trụ cột thứ ba: Quản trị theo kết quả, lấy người dân làm thước đo

Với quy mô toàn quốc và thời gian dài, Chương trình mục tiêu quốc gia Y tế – Dân số đòi hỏi mô hình quản trị chặt chẽ, linh hoạt và dựa trên dữ liệu. Mỗi cấp cần có đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, kế hoạch triển khai theo năm và cơ chế đánh giá định kỳ.

Ứng dụng chuyển đổi số đóng vai trò đặc biệt quan trọng, giúp liên thông dữ liệu hồ sơ sức khỏe, quản lý bệnh mạn tính, tiêm chủng và sàng lọc. Khi dữ liệu “chạy” được, việc giám sát tiến độ, phát hiện vướng mắc và điều chỉnh chính sách sẽ kịp thời, hiệu quả hơn.

Cuối cùng, hiệu quả của chương trình không nên đo bằng số văn bản ban hành hay số hoạt động tổ chức, mà bằng những kết quả cụ thể: người dân được quản lý sức khỏe tốt hơn, bệnh tật được phát hiện sớm hơn, chi phí y tế giảm và chất lượng sống được nâng lên.

Chương trình mục tiêu Quốc gia về Chăm sóc sức khỏe, Dân số và phát triển hướng tới việc nâng cao sức khỏe, tầm vóc, tuổi thọ và chất lượng cuộc sống của nhân dân thông qua các can thiệp tích hợp; ưu tiên công tác dân số - phát triển được mở rộng, chú trọng tới việc nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với xu hướng già hóa dân số và dân số già.

Với ba trụ cột trên – thể chế rõ ràng, nguồn lực đủ mạnh và quản trị theo kết quả – Chương trình mục tiêu quốc gia về Chăm sóc sức khỏe, Dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035 có cơ hội trở thành bước ngoặt quan trọng, tạo nền tảng cho một hệ thống y tế chủ động, bền vững và lấy người dân làm trung tâm.

TH (Sức khỏe & Đời sống)