Béo phì gia tăng nhanh: Thách thức lớn trong phòng và điều trị tim mạch

Béo phì hiện là một trong những bệnh lý mạn tính gia tăng nhanh nhất trên toàn cầu với gần 1 tỷ người mắc. Trong nhiều quốc gia, tỷ lệ người béo phì đã vượt mức 30% dân số, khiến gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế ngày càng lớn. Chỉ riêng năm 2021, gần 2 triệu người tử vong vì các bệnh lý tim mạch liên quan đến thừa cân và béo phì. Trong số này, khoảng 19% tử vong liên quan trực tiếp đến bệnh mạch vành do chỉ số BMI tăng quá cao; khoảng 70% tử vong liên quan các bệnh tim mạch khác chịu ảnh hưởng từ tình trạng thừa cân kéo dài.

Béo phì gia tăng nhanh đang là thách thức lớn trong phòng và điều trị bệnh tim mạch

Tại Việt Nam, bức tranh dinh dưỡng thay đổi nhanh chóng trong 20 năm qua: từ lo ngại suy dinh dưỡng sang đối mặt với thừa cân – béo phì. Tỷ lệ trẻ em thừa cân, béo phì tăng từ 8,5% năm 2010 lên đến 19% năm 2020. Đáng lưu ý, tình trạng này không chỉ xảy ra ở đô thị mà đã lan rộng đến nông thôn, miền núi với tỷ lệ 6,9 – 18,3%. Theo GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Tim mạch Đông Nam Á, nhiều người Việt vẫn chưa hiểu đầy đủ rằng béo phì là bệnh mạn tính được WHO công nhận từ năm 1948. Đây không phải vấn đề hình thể đơn thuần mà là tình trạng y khoa có thể dẫn đến hàng loạt biến chứng đe dọa sức khỏe lâu dài.

Trong hai thập kỷ qua, tỷ lệ tử vong liên quan béo phì tại Việt Nam tăng gấp 5 lần – mức tăng nhanh hàng đầu khu vực Đông Nam Á. Béo phì được coi là “điểm giao thoa” của nhiều bệnh nguy hiểm: tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, thoái hóa khớp, hội chứng buồng trứng đa nang và đặc biệt là bệnh tim mạch. GS Hùng cho biết, người bệnh đái tháo đường nếu mắc kèm béo phì có nguy cơ tử vong tim mạch tăng đến 7 lần so với người không béo phì. Đây là con số báo động, cho thấy tác động sâu rộng của thừa cân đối với các cơ quan quan trọng trong cơ thể.

Không chỉ hệ tim mạch bị ảnh hưởng, béo phì còn là yếu tố nguy cơ cao dẫn đến hội chứng ngưng – giảm thở khi ngủ. TS.BS Phan Thanh Thủy, Trung tâm Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai, cho biết hơn 30% người béo phì mắc rối loạn này, và ở người có BMI trên 40 thì tỷ lệ có thể tăng đến 98%. Trong thực tế lâm sàng, 60–90% bệnh nhân ngưng thở khi ngủ tại Bạch Mai là người thừa cân hoặc béo phì. Nhiều trường hợp được ghi nhận có độ bão hòa oxy máu trong đêm xuống dưới 50% – mức cực kỳ nguy hiểm, có thể gây đột tử nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Nguyên nhân gây béo phì rất đa dạng: chế độ ăn dư thừa năng lượng, thói quen ít vận động, stress kéo dài, rối loạn giấc ngủ, yếu tố di truyền hay môi trường sống. Tuy nhiên, điểm chung ở nhiều bệnh nhân là không nhận biết được giai đoạn sớm của bệnh hoặc thiếu kế hoạch giảm cân bền vững. Cơ thể dễ dàng tăng cân trở lại nếu người bệnh chỉ giảm cân ngắn hạn mà không có sự hỗ trợ toàn diện từ chuyên gia dinh dưỡng, huấn luyện viên, bác sĩ tâm lý hay bác sĩ nội tiết.

Trong điều trị, giảm cân được coi là “chìa khóa vàng”. Theo chuyên gia, giảm 10% cân nặng có thể giúp cải thiện rõ rệt tình trạng ngưng thở khi ngủ với mức giảm 25–26% số lần ngưng – giảm thở. Đồng thời, giảm cân giúp cải thiện tăng huyết áp, giảm mỡ máu, ổn định đường huyết và giảm tình trạng viêm – những yếu tố then chốt dẫn đến bệnh tim mạch. Dù vậy, giảm cân an toàn và giữ cân bền vững là thách thức lớn. Người bệnh cần được điều trị đa mô thức: xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học, tăng cường vận động, cải thiện giấc ngủ, quản lý stress, và sử dụng thuốc hay phẫu thuật trong một số trường hợp nặng.

Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết từ năm 2022 đã ban hành hướng dẫn chẩn đoán, điều trị béo phì cho người trưởng thành. Bộ Y tế cũng đang xây dựng hướng dẫn điều trị béo phì ở trẻ em – nhóm đối tượng tăng nhanh nhất trong những năm gần đây. Việc chuẩn hóa phác đồ và tăng cường quản lý điều trị là cần thiết để kiểm soát tình trạng béo phì trước khi bệnh gây ra những biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt là bệnh tim mạch – nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Việt Nam.