Phía sau những lời rao “sâm Ngọc Linh chính gốc” trên mạng: Thật - giả khó phân bằng mắt thường

Mua sâm Lai Châu, quảng cáo thành Sâm Ngọc Linh

Công an tỉnh Thanh Hóa vừa khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Lê Thị Thanh Hằng về tội lừa dối khách hàng.

Theo thông tin từ cơ quan công an, người này mua cây và củ sâm Lai Châu nhưng khi bán hàng lại giới thiệu là “Sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum”. Những thông tin được đưa ra trên mạng xã hội khiến nhiều khách hàng nhầm tưởng về nguồn gốc sản phẩm và đặt mua.

Vụ việc cho thấy việc nhận diện các loại sâm qua hình ảnh hoặc livestream không đơn giản, nhất là khi người mua không được tiếp cận đầy đủ hồ sơ về vùng trồng và quá trình lưu thông. Vấn đề được cơ quan chức năng làm rõ trong trường hợp này là sản phẩm đã được giới thiệu không đúng tên gọi, nguồn gốc và xuất xứ, qua đó gây nhầm lẫn cho khách hàng.

Vì sao Sâm Ngọc Linh thường bị giả mạo?

Sâm Ngọc Linh là dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao và được đông đảo người tiêu dùng biết đến. Tên gọi “Sâm Ngọc Linh” vì thế trở thành một bảo chứng thương mại, giúp sản phẩm dễ thu hút sự quan tâm và có thể được bán với giá cao hơn.

Đây cũng là lý do tên gọi Sâm Ngọc Linh có nguy cơ bị lợi dụng để quảng cáo cho sâm không rõ nguồn gốc, sâm nhập lậu hoặc một loại sâm khác.

Ngoài động cơ lợi nhuận, sự tương đồng về hình thái giữa một số loại sâm cũng tạo điều kiện cho hành vi đánh tráo nguồn gốc. Khi sản phẩm đã được đào lên, làm sạch và đưa lên màn hình livestream, người tiêu dùng gần như không thể xác định chính xác củ sâm được trồng ở đâu chỉ bằng mắt thường.

Khoảng cách thông tin giữa người bán và người mua càng lớn khi giao dịch được thực hiện trên mạng xã hội. Khách hàng chỉ được xem sản phẩm qua màn hình, trong khi những thông tin như vùng trồng, tuổi sâm, thời điểm thu hoạch hay chủ thể sản xuất chủ yếu phụ thuộc vào lời giới thiệu của người bán.

Những cụm từ như “sâm chính gốc”, “hàng vừa đào tại vườn”, “sâm rừng lâu năm” hoặc “cam kết đền tiền nếu giả” không thể thay thế giấy tờ chứng minh nguồn gốc.

Không thể định danh Sâm Ngọc Linh chỉ bằng hình dáng củ

Tại tọa đàm “Giải pháp ngăn chặn và xử lý sâm nhập lậu, bảo vệ người trồng sâm Việt Nam” năm 2023, ông Trần Đức An, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty CP Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum, từng cảnh báo người tiêu dùng rất khó phân biệt Sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và một số loại sâm nhập khẩu nếu chỉ quan sát bằng mắt thường.

Theo những đặc điểm được chia sẻ tại tọa đàm, cây Sâm Ngọc Linh thường có thân nhỏ; củ thon, không quá mập; bề ngoài có thể cằn nhưng già năm. Trong khi đó, một số loại sâm Trung Quốc được trồng theo hướng công nghiệp có thân và củ lớn, mập hơn nhưng tuổi đời có thể thấp hơn.

Tuy nhiên, những đặc điểm này chỉ mang tính tham khảo, không phải căn cứ duy nhất để kết luận sản phẩm là Sâm Ngọc Linh thật. Hình dáng củ còn chịu ảnh hưởng của giống, tuổi cây, điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, cách chăm sóc và thời điểm thu hoạch.

Đặc biệt, sự tương đồng giữa Sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu khiến việc nhận diện bằng cảm quan càng khó khăn. Nếu không có hồ sơ truy xuất hoặc giám định chuyên môn, người mua không nên khẳng định nguồn gốc chỉ từ màu sắc, kích thước, số đốt hay hình dáng của củ sâm.

Không thể nhập nhằng tên gọi và nguồn gốc

Mỗi loại sâm có tên gọi, vùng trồng và giá trị riêng. Đối với Sâm Ngọc Linh, tên gọi này còn gắn với khu vực địa lý được bảo hộ. Do đó, sản phẩm có hình dáng tương tự nhưng không đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc không thể được quảng cáo, giới thiệu là Sâm Ngọc Linh.

Trong vụ việc tại Thanh Hóa, cần làm rõ việc sản phẩm được cung cấp thông tin không đúng về tên gọi, xuất xứ. Sâm Lai Châu cần được giới thiệu và kinh doanh đúng với nguồn gốc; sản phẩm mang tên Sâm Ngọc Linh phải có thông tin, hồ sơ và dữ liệu truy xuất để chứng minh.

Việc cố tình thay đổi tên gọi, xuất xứ sản phẩm không chỉ gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn tác động đến uy tín của người trồng, doanh nghiệp kinh doanh chân chính và giá trị của từng loại sâm trên thị trường.

Người mua cần kiểm tra những gì?

Thay vì chỉ quan sát hình dáng củ sâm, người tiêu dùng nên yêu cầu người bán cung cấp đầy đủ thông tin có thể kiểm chứng về toàn bộ hành trình của sản phẩm. Trước khi giao dịch, cần kiểm tra cụ thể địa chỉ vùng trồng; chủ thể sở hữu hoặc quản lý vùng trồng; mã số vùng trồng và các hồ sơ liên quan; thông tin về chỉ dẫn địa lý; mã lô, thời điểm thu hoạch và đơn vị phân phối. Bên cạnh đó, người mua cần kiểm tra hệ thống truy xuất nguồn gốc, hóa đơn, chứng từ, phiếu kiểm nghiệm, đồng thời đối chiếu sự thống nhất giữa thông tin trên bao bì, mã QR và hồ sơ sản phẩm. Những dữ liệu này phải rõ ràng, minh bạch và có khả năng xác thực, thay vì chỉ dựa vào lời quảng cáo hoặc cam kết một chiều từ người bán.

Cần đặc biệt thận trọng trước những tài khoản thường xuyên rao bán số lượng lớn củ sâm lâu năm nhưng không công khai được vùng trồng; sản phẩm có kích thước bất thường; giá bán thấp hơn đáng kể so với thị trường hoặc người bán liên tục thúc giục khách hàng chuyển tiền trong thời gian livestream.

Vì vậy, người tiêu dùng khi mua một củ sâm có giá trị cao, câu hỏi quan trọng nhất không phải “nhìn có giống Sâm Ngọc Linh không”, mà phải là: Ai trồng, trồng ở đâu và căn cứ nào chứng minh nguồn gốc đó?