Uống vitamin sai cách: Thuốc bổ có thể thành 'gánh nặng' cho gan

1. Khi vitamin và thực phẩm bổ sung trở thành gánh nặng cho gan

Gan là "bộ lọc trung tâm" của cơ thể, nơi tiếp nhận và chuyển hóa gần như mọi thứ đi vào cơ thể: từ thuốc, rượu đến vitamin và thực phẩm chức năng...

Khi xu hướng dùng các sản phẩm này ngày càng phổ biến, gan không còn chỉ xử lý từng chất riêng lẻ mà phải đối mặt với một "dòng chảy" hỗn hợp các hoạt chất mỗi ngày. Điều này vô hình trung tạo áp lực lớn lên hệ thống chuyển hóa của gan.

Một thực tế dễ thấy là nhiều người sử dụng cùng lúc nhiều loại sản phẩm: Vitamin tổng hợp, viên "giải độc gan", collagen, sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ, thậm chí thêm cả viên uống giảm cân. Mỗi loại chứa nhiều thành phần khác nhau và phần lớn đều phải đi qua gan. Khi các chất này chồng chéo, gan buộc phải hoạt động liên tục để xử lý, dễ dẫn đến tình trạng quá tải.

Hệ enzyme của gan, đặc biệt là cytochrome P450, đóng vai trò giải độc. Tuy nhiên, khi có quá nhiều chất cùng lúc, sẽ xảy ra tương tác phức tạp: Có chất làm chậm thải trừ khiến hoạt chất tích tụ, có chất lại kích thích tạo ra nhiều chất trung gian độc hại hơn. Ngoài ra, sự cạnh tranh với protein vận chuyển cũng làm tăng độc tính lên gan, thận.

Khi xu hướng dùng vitamin, thực phẩm chức năng ngày càng phổ biến, gan không còn chỉ xử lý từng chất riêng lẻ mà phải đối mặt với một "dòng chảy" hỗn hợp các hoạt chất mỗi ngày.

Nguy hiểm hơn, nhiều sản phẩm được quảng cáo với công thức độc quyền, chiết xuất bí truyền nhưng không công bố rõ liều lượng từng thành phần. Điều này khiến người dùng khó kiểm soát những gì mình đang nạp vào cơ thể, còn gan thì phải xử lý một hỗn hợp hóa học không rõ mức độ an toàn.

Trong y học, tình trạng này được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI), có thể xảy ra theo hai kiểu: Phụ thuộc liều (dùng càng nhiều càng dễ độc) hoặc xảy ra bất ngờ ở những người có cơ địa nhạy cảm. Chính sự kết hợp giữa dùng nhiều loại, liều cao, kéo dài đã biến viên bổ thành gánh nặng thực sự cho gan.

2. Cơ chế gan bị tổn thương

Một trong những cơ chế điển hình là sự tích lũy quá mức của vitamin tan trong chất béo, đặc biệt là vitamin A. Bình thường, vitamin A được dự trữ an toàn trong gan, nhưng khi bổ sung liều cao kéo dài, kho chứa bị quá tải. Vitamin và các dẫn xuất tràn ra ngoài, gây độc cho tế bào và kích hoạt quá trình xơ hóa gan.

Khi các tế bào hình sao trong gan bị kích hoạt, chúng tăng sản xuất collagen, khiến mô gan dần xơ cứng. Quá trình này cản trở dòng máu qua gan, có thể dẫn đến xơ gan hoặc tăng áp lực tĩnh mạch cửa – những biến chứng nghiêm trọng, khó hồi phục.

Niacin (vitamin B3) ở liều cao cũng gây tổn thương theo cách khác. Gan phải chuyển hóa niacin để tạo NAD – phân tử liên quan đến sản xuất năng lượng. Khi NAD tích tụ quá mức, ti thể bị rối loạn, làm gián đoạn quá trình tạo năng lượng, khiến tế bào gan rơi vào trạng thái thiếu năng lượng.

Hệ quả là tế bào gan có thể hoại tử ồ ạt, giải phóng men gan và các chất gây viêm. Khi nhiều tế bào bị tổn thương cùng lúc, phản ứng viêm lan rộng trong gan, dẫn đến viêm gan cấp, thậm chí suy gan nếu không được kiểm soát.

Với người khỏe mạnh, việc tự ý dùng vitamin liều cao kéo dài là không cần thiết.

Ngoài vitamin, nhiều sản phẩm phổ biến như chiết xuất trà xanh cô đặc, viên uống giảm cân, hoặc hỗn hợp thảo dược cũng có thể gây độc gan. Một số hoạt chất gây tổn thương ti thể, tăng gốc tự do hoặc làm rối loạn vận chuyển mật, dẫn đến ứ mật, vàng da và các biểu hiện nghiêm trọng khác, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc lúc đói.

3. Tổn thương gan âm thầm, đừng đợi đến khi có triệu chứng

Điều đáng lo ngại là tổn thương gan do vitamin và thực phẩm chức năng thường diễn ra âm thầm. Người dùng vẫn cảm thấy bình thường trong thời gian dài, chỉ khi kiểm tra sức khỏe mới phát hiện men gan tăng.

Men gan (ALT, AST) là các enzyme nằm trong tế bào gan. Khi tế bào tổn thương, chúng tràn vào máu, nồng độ tăng lên. Mức tăng thường được chia: Tăng nhẹ (dưới 5 lần), tăng trung bình (5–10 lần), tăng nặng (trên 10 lần), tương ứng với mức độ tổn thương gan từ nhẹ đến nguy cơ suy gan cấp.

Trong đời sống, một số dấu hiệu cảnh báo cần lưu ý gồm rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng hạ sườn phải, vàng da, nước tiểu sẫm màu, ngứa da, phát ban hoặc sốt nhẹ. Đây có thể là tín hiệu cho thấy gan đang gặp vấn đề, cần được kiểm tra sớm.

Một hiểu lầm phổ biến là "tự nhiên" hay "thảo dược" thì an toàn. Thực tế, nhiều sản phẩm detox, giảm cân hoặc "bổ gan" chứa hỗn hợp thảo dược đã được ghi nhận liên quan đến viêm gan cấp. Khi dùng kéo dài hoặc kết hợp nhiều loại, nguy cơ tích lũy, gây độc tăng lên đáng kể.

Để bảo vệ gan, chế độ ăn đa dạng, đủ nhóm là nguồn cung cấp vitamin tối ưu, an toàn nhất. Vitamin trong thực phẩm đi kèm chất xơ, khoáng, chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp cơ thể hấp thu và điều tiết hợp lý. Với người khỏe mạnh, việc tự ý dùng vitamin liều cao kéo dài là không cần thiết; nếu có dấu hiệu bất thường, cần ngừng sử dụng và kiểm tra sớm để gan có cơ hội phục hồi.

Theo Báo Sức Khỏe và Đời Sống